گروه اندیشه - رازبینی مینوی و مراتب سیر و سلوک در مکاشفات «آذرباد زرتشتان»
فلسفهی دین در نزد ایرانیان(قسمت بیستودوم)
رازبینی مینوی و مراتب سیر و سلوک در مکاشفات «آذرباد زرتشتان»
فرید شولیزاده: نسکهای پهلوی از عارفی فرزانه بهنام «آذرباد زرتشتان» یاد میکنند که در روزگار فرمانروایی «یزدگرداول»(:۳۹۹تا۴۲۰) میزیسته است. چنانکه از نسکهای پهلوی «دینکرد» و «اندرزنامهی آذرباد زرتشتان» برمیتابد، وی بیش از 150سال زندگی کرده و از آن میان، 90سال موبدانموبد بوده است. چنانکه از واکاوی فصل 137 کتاب سوم دینکرد برمیآید، «آذرباد زرتشتان» دستی بلند در «رازبینیمینوی»(:کشفوشهود) داشته و مراتب سیر و سلوک را پشتسر نهاده و به مرتبهای ژرف در مکاشفات اشراقی رسیده است.
پیش از ادامهی سخن خوب است که رهیافتی به درونمایهی واژگان «رازبینیمینویی» یا کشفوشهود داشته باشیم. بنا بهتعریف «فرزانش فرهمندی»(:حکمت خسروانی = عرفان زرتشتی = فلسفهی اشراق) بنیاد وجودی انسان سرشته از نور است، اما مرتبهای نزولی از کیفیت نور در قوس روشنایی است. اصل حرکت جوهرین میگوید که وجود این کیفیت نزولی از نور(:ذاتانسان)، میل سرشتین حرکت بهسوی مبداء صدور (:ذاتبیپایاننور = انغرئوچنگهام) را دارد. کلام سپند مانتره، این میل به کمال را پلکانی میداند(:مراتب نور و تاریکی یا مراتب دانایی و گمراهی...) اگر سالک به مراتب والای معرفت نزدیک شود، میتواند بهرهای از چشمهی حقیقت را فراچنگ آورد. چنانکه خود «آذرباد زرتشتان» میفرماید، اگر حجابهای تاریکی از برابر دیدگان انسان بهکنار روند، میتواند به نسبت درجهی معرفت خویش، مراتبی از نور و ذات مینوی اشیا را ببیند. این همان «کشف و شهود» یا «رازبینی مینوی» است.
اما به شاهکار کلامی «آذرباد زرتشتان»، کردهی 137 دینکرد سوم بازگردیم. این کرده شرح «رازبینی مینوی» موبد بزرگ و فراچنگ آوردن آگاهی پیوستگی نیروگان گیتی و مینو در حالت کشف و شهود است. آموزهی آمیختگی و پیوستگی جهان گیتی و مینو، در بنیاد سخنی برخاسته از آموزهای گاتها است.
«آذرباد زرتشتان» در این بند نخست مردمیزادگان جهان کوچک و هستی را جهان بزرگ مینامد که ساختاری یگانه دارند. سپس 5 برهان برای همپیوندی نیروگان گیتی و مینو در مردمیزادگان میآورد و راه رستگاری را در تقویت مساوی تن و روان میشمارد.
چنانکه در بخشی از این کرده میخوانیم: «ارجمندی تن گیتیایی بنیاد شده بر پارسایی روان مینوی است، همانگونه که پارسایی روان مینوی بنیاد شده بر ابزار تن گیتیایی میباشد...
از تبهخویی روان مینوی، گناهان نابخشودنی گیتیایی سر بر میآورد، همانگونه که از مرگ اهریمن خواهانهی پیکر گیتیایی، تکمانی یا جداشوندگی روان مینوی از تن گیتیایی خواهد بود.»
هیربد بزرگ در این گفتمان میکوشد تا نشان دهد که آفرینش مادی در بنیاد خود چیزی نیست جز همپیوندی و پیوستگی سازهها، سامانشها و کارآیندیهای گیتی و مینو. آنچه ارزشمند است «آذرباد زرتشتان» میکوشد تا ارزش برابر جهان گیتی و مینو را گوشزد کند.
در دستنویس T66 تصویر رازشکافی «آذرباد پسر زرتشت پسر آذربادمهراسپند» که سرآمد پرهیزگاران و فرزانگان زمانه بوده، بهیادگار مانده است. این رازشکافی از راه ژرفاندیشی رازبینانه، آنهم در سکوتی گوشهگیرانه فراچنگ آمده و آذرباد زرتشتان آن را برای شاهنشاه یزدگرد پسر شاپور فراگفته است:
نیروگان جهان گیتی
نیکو دهشی(رادی)
پادشاهی
آزرم
دارایی
کالبد این جهانی(استومند)
روان
کرفه
کوشاییهای پارسایانه
دین
دانایی
نیروگان جهان مینوی
از آذرباد زرتشتان اندرزنامهای هم نامور به اندرزنامهی آذرباد زرتشتان بهیادگار مانده است که بی کم و کاست آورده میشود:
«آذرباد زرتشتان که پیداست او را صدوپنجاه سالگی بود و از آن نود سال موبدان موبدی کرده بود، گفت که به توانگری و درویشی و پادشاهی آمدم، اندر توانگری راد و گزیدار دهش و اندر درویشی کوشا و میانهرو و اندر پادشاهی فروتن و آزادوار بودم.
و اندرز داد آذرباد زرتشتان مردمان را:
آشتی کردن بهتر است و نه جنگ کردن
امید گرفتن بهتر است و به هشتن کین
رامش پذیرفتن بهتر است و باز داشتن خشم
خوردن خشم بهتر است و نه سوگند
دادن بهر خواسته بهتر است و نه گواهی به دروغ
پرسیدار مرد بیراه نباشد و نیوشیدار مرد دُشآگاه نهباشد و همپرسه مرد فریفتار نه باشد.
به آنچه که آمده است خرسند باشید و اندوهگین نباشید
کسی که یزدان او را یار نیست، او از همه بدبختتر است»
بخشهاي پيشين:
بخش بیستویکم: یک چند از سخنان «مهر نرسی» با پیشوایان ترسایی
بخش بیستم: بختآفرید، پیشوای رادمردان پارسا
بخش نوزدهم: مزدکیان و فلسفه مزدک بامدادان
بخش هجدهم: آذربادمهراسپند و فرازآوری اخلاقگرایی زرتشتی
بخش هفدهم: فلسفهي برخی فلسفهپردازان زرتشتی در روزگار ساسانی
بخش شانزدهم: هیربدان هیربد تنسر و خداشناسی سیستماتیک
بخش پانزدهم: مکتب فلسفی كنتويان
بخش چهاردهم: پینوشتی بر فلسفهی مانویان
بخش سیزدهم: فلسفهي مانویان و جهانبيني مانی
بخش دوازدهم: مرقونیان و فلسفهی «مرقیون»
بخش یازدهم: دیصانیان و فلسفهی «بار دیصان»
بخش دهم: رخنهی ایدهی دوبنانگاری به نسکهای زرتشتی
بخش نهم: عصر اوستا
بخش هشتم: فرجامشناسي زرتشتي
بخش هفتم: فلسفهی پولاریته و اخلاق زرتشتی
بخش ششم: جهانبيني زرتشتي
بخش پنجم: خداشناسي زرتشتي(اصل وحدت وجود)
بخش چهارم: نمودار سیر تاریخی فلسفهی دین در نزد ایرانیان
بخش سوم : پرستش مهر
بخش دوم : زروانگرایی
بخش نخست : چند خدایی در نزد ایرانیان پیش از اشوزرتشت