سرویس اندیشه - فلسفهی دین در نزد ایرانیان (قسمت چهارم)
نمودار سیر تاریخی فلسفهی دین در نزد ایرانیان
فلسفهی دین در نزد ایرانیان (قسمت چهارم)
فرید شولیزاده: تاکنون سه بخش از سلسله نوشتارهای فلسفهی دین در نزد ایرانیان را در تارنمای امردادنیوز منتشر کردهام. باید دانست که برسی روند تاریخی فلسفهی دین در نزد ایرانیان سخن بسیار گستردهای است و بیان آن زمانی دراز را میطلبد. این طولانی شدن سخن شاید سبب آن شود تا شاکلهی اصلی کلام از ذهن برخی خوانندگان خارج گردد. بههمین منظور نگارنده اقدام به تدوین چکیدهای از روند تاریخی فلسفهی دین و فرزانگی در نزد ایرانیان کرده است که در ادامه از برابر دیدگانتان می گذرد.
از 1738پ.م بهعقب:
- طبیعتباوری، زروانیسم(:Determinisme،Fatalisme)، چندخدایی (:polytheis) و پرستش توأم معبودهای گوناگون چون پرستش مهر، وارونا، وایو، آگنی و...
1738پ.م (۳۷۴۷سال پیش):
- ظهور اشوزرتشت و انتشار پیام وحدتوجود و یکتاپرستی(:monotheism) در میان بشریت. سرآغاز معرفتشناسی پلکانی و بیان فلسفهی پولاریته در قالب هستیشناسی.
از 1738پ.م تا 500پ.م (عصر اوستا):
- تدوین تدریجی بخشهای گوناگون اوستای متأخر توسط دینورزان زرتشتی. بسط و گسترش فرزانش فرهمندی یا حکمت خسروانی (:اشراق) برخاسته از روح سرودهای گاهان، نامور به حکمت مغان پارس توسط فرزانگان زرتشتی از خاور دور تا باختر زمین...
- آغاز یکی از درخشانترین دورههای اندیشهپروری و فرزانگی در تاریخچهی تمدن زرتشتی (:Zoroastrian civilization) با برپایی حکومت هخامنشی.
334پ.م:
- افول مقطعی اندیشهورزی و فرزانش در میان ایرانیان به شوند تازش خانمان سوز اسکندر.
سدهی دوم و سوم میلادی:
- سر برافراشتن دوبارهی دین زرتشتی و فرزانش فرهمندی با طلوع ساسانیان، ظهور خداشناسی سيستماتيک در نزد ایرانیان با تلاش دینورزانی چون هیربدان هیربد تنسر، ارداویراف، کرتير هرمزان و...
- فلسفهی «باردیصان» (:دیصانیان): آمیزش عرفان سرياني، كيهانشناسي ايراني و فلسفهي يوناني.
- مکتب مرقونيان: پیروان مکتب مرقیون.
- جهان بینی مانی مبتنی بر دو بن انگاری مطلق و تنویت کیهانی، صوفیگری مانوی.
- مکتب كنتويان و مشترکات فلسفی با مانویان.
- آذربادمهراسپند و فراز بخشیدن اخلاقیات و دمیدن روحی تازه در کالبد زرتشتیگری.
- مزدک و نظام سوسیالیسم اجتماعی.
سدهی پنجم ميلادى:
- خسرو انوشیروان شاهفیلسوف ایرانی. بزرگمهر بختگان سياستمدار، دانشمند و فيلسوف اخلاق.
- مکتب جاویدان خرد.
سدهی ششم و هفتم ميلادى:
- تازش ویرانگر اعراب و وارد آمدن صدمات سنگین به پیکرهی دستگاه فرزانگی و اندیشهورزی ایرانیان.
- روزبه ابن مقفع: انديشمند و نابغهی ايرانى، مترجم فرهنگ ايرانى و يونانى به زبان عربى. تهيه و ترجمه کليله و دمنه از پهلوى.
سدهی هشتم تا سيزدهم ميلادى:
- فلسفه در خدمت دين و خداشناسی: کشمکش سکولاستيک.
- رنسانس شرق : خردگرایی محمد زکرياى رازى.
- اومانيسمگرایی(:انسان مداری): اومانيستهايی چون ابنمسكويه، ابوحيان توحيدي.
- مکتب اسماعیلی و فلسفهی فاطمیون: ناصرخسرو قبادیانی، حسن صباح، حميدالدّين كرماني، ابويعقوب سجستاني.
- حکمت مشاء: ابو نصر فارابی (:معلم ثانی)، پورسینا (:شیخ الرئیس ابوعلی سینا).
- پیکار مستقل با حکمت مشاء: ابوریحان محمد بیرونی.
- فلسفهی لذت و مرگ، آزادانديشى: خواجه ابوالفتح عمر خيام نيشابورى.
- سر برافراشتن دوبارهی فرزانش فرهمندی (:حکمت اشراق) در صورتی جدید: نابغهی ایرانی شهاب الدین یحیی سهروردى﴿:شيخ اشراق﴾. ׳
- مكتب تهافت: امام محمد غزالى، امام فخر رازى.
- انجمن سرّي اخوان صفا.
- برخاستن از خاکستر و اوجگیری مجدد عرفان ايرانى: مولانا جلالالدين بلخى ﴿:مولوى﴾.
- مکتب عيّاران و فتيان(:جوانمردان)، گرايش به فتوت و جوانمردی.
- آزادانديشى، خرافات ستيزى: حافظ شیرازی؛ عارف، فيلسوف و اديب.
- مکتب تفکیک.
سدهی سيزدهم و چهاردهم ميلادى:
- بررسىهاى ژرف فلسفهی اخلاق در ايران: خواجه نصيرالدين طوسى.
- فلسفهی شناخت: علامه قطب الدين شيرازى.
- مکتب شیراز: جلال الدين دوانى.
سدهی چهاردهم و پانزدهم ميلادى:
- جنبش دراويش ايرانى: سربداريه خراسان و کرمان، مرعشيه گيلان و مازندران، حروفيه آذربايجان.
از سدهی پانزدهم ميلادى به این سو:
- مکتب اصفهان: میرداماد.
- چهرههاى معتبر تاريخ تفکر فلسفى ايران در آن دوره: دوايى، ميرفندرسکى، لاهيجى.
- حکمت متعالیه: صدرالدین محمد شیرازی(ملاصدرا).
- مکتب آذرکیوانیان: دستور آذرکیوان.
- مکتب تبریز: رجبعلی تبریزی.
- مکتب تهران: حکمای اربعه در مکتب تهران.
- مکتب شیخیه: شيخ احمد احسايي، كاظم رشتي.
- بابیگری و بهائیگری: علی محمد باب، میرزا یحیی(صبح ازل)، میرزا حسنعلی بهاالله.
روشنفکری دینی ايرانیان در دوران جديد:
-
جمالالدين اسدآبادى، ملکم خان، ميرزا آقاخان کرمانى، شيخ احمد روحى، طالبف، مراغهاى، ملکالمتکلمين، علامه دهخدا، شيخ محمد خيابانى، علامه طباطبایی، تقى ارانى، دستور دانشمند موبد موبدان رستم شهزادی، علامه سید کاظم شریعتمداری، دکتر عبدالله انوار، دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی...
الاهیات دیالکتیک: دكتر علي شريعتي، سيد محمود طالقاني، دكتر حسين وحيدي، دکتر عبدالکریم سروش.
ادامه دارد...
بخشهاي پيشين :
بخش سوم : پرستش مهر
بخش دوم : زروانگرایی
بخش نخست : چند خدایی در نزد ایرانیان پیش از اشوزرتشت