امرداد- تارنگار خبری زرتشتیان ایران

جاماسپ بیدَخْش از خاندان هووگوو (بخش دوم)
نگرشی بر سیرت مذهبی و سیمای تاریخی جاماسپ بیدَخْش و آثار منسوب به وی

فرید شولیزاده: پیرامون آنچه تحت عنوان آثار نوشتاری به جاماسپ بیدخش منسوب می‌گردد باید گفت که جملگی در باره‌ی پیشگویی، ستاره‌شناسی و احکام نجوم است، جز یکی که درباره‌ی کیمیاست. مهم‌ترین این آثار، جاماسب‌نامه است که آمیزه‌ای است از احکام نجوم و پیش بینی‌های جاماسپ حکیم، که دو تحریر پازند و عربی از آن وجود دارد. از متن پازند که خود نگارشهای متفاوتی دارد نسک خطی متعددی باقی مانده. دستور دکتر جیوانجی مُدی معتقد است که بعضی از آنها از عربی ترجمه شده‌اند. یکی از نگارشهای فارسی این جاماسب‌نامه‌ها در 1312خورشیدی بکوشش دستور دکتر مُدی در بمبئی چاپ سنگی شده است. جاماسب‌نامه‌ی منظومی نیز وجود دارد که به خواجه نصیرالدین طوسی منسوب می‌دارند. شاه‌نعمت‌اللّه ولی، صوفی و شاعر(:متوفی 834)، نیز منظومه‌ای سروده است با عنوان «احکام طالع سالها از زیج جاماسب».
از متن عربی جاماسب‌نامه نیز نسخه‌هایی باقی مانده که البته همانند متن فارسی، چند نگارش با تفاوتهایی بسیار زیاد از آن وجود دارد. مترجم یکی از این متنهای عربی که در قرن هفتم می‌زیسته«بدرالدین محمدبن ابی‌بکر فارسی» است، وی می‌نویسد که کتاب خود «طرازالدهر فی اسرار الخلق و الامر فی الاحکام الجاماسیه علی القرانات العُلویه» را از پهلوی به عربی ترجمه کرده است. از این رساله تاکنون دو نسخه شناسایی شده است. دیگر ویرایش عربی جاماسپ‌نامه را تحت عنوان «احکام القرانات و ما یَحْدُثُ فیها» می‌شناسند که از آن چند نسخه باقی مانده است. رساله‌ای منسوب به جاماسپ حکیم در موضوع کیمیا نیز به فارسی و عربی موجود است. عنوان رساله‌ی عربی«رسالة جاماسب الی اردشیر فی السرّ المکتوم» است و رساله‌ی فارسی نیز با نامهای متعددی از جمله جاماسب‌نامه، رساله‌ی تدبیر و رساله‌ای در کیمیا معرفی شده است که البته در این نوشتار مورد توجه ماست. در این کتاب به‌ بيان‌ مكاشفات‌ و پيشگويي‌هاي‌ حوادث‌ به ‌ويژه‌ حوادث‌ پايان‌ جهان‌ از زبان جاماسپ حکیم مي‌پردازد و بنيان‌ اصلي‌ آن‌ پرسش‌ و پاسخي‌‌ بين‌ گشتاسب‌ شاه‌ و جاماسب‌ حکیم است. جاماسب‌ در قالب‌ پيشگويي‌هايي‌ در جاماسپ‌نامه از راز زمان‌هاي‌ مختلف‌ پرده‌ برمي‌دارد. از تلفیق سخنان این کتاب جاماسپ‌نامه با پیشگویی‌های مطرح شده در کتابی مشابه بنام يادگار جاماسبي‌ مي‌توان‌ به‌ روايت‌ نسبتاً‌ كاملي‌ از پيشگويي‌هاي‌ منسوب به جاماسپ حکیم، نامور به جاماسپ بیدخش‌ دست‌ يافت...
فرازهایی از جاماسپ‌نامه:جاماسپ حکیم می‌فرماید: «که این دین هزار سال روا باشد پس از آن مردمانی که اندر آن هنگام باشند همه به مهر دروجی(:پیمان شکنی) ایستند، با یکدیگر کین و رشک دروغ کنند، و بدان سبب ایران شهر(ایران زمین) را به تازیان بسپارند و تازیان هر روز نیرومندتر شوند و شهر شهر را فرا گیرند.
مردم به اوارونی(:رذیلت) و دروغ گردند و هر آنچه که گویند یا کنند بسود خودشان باشد، از ایشان کردار نیکو زدوده شود. بیدادی به این ایرانشهر و دهبدان بار گران رسد و مقادیر زرین و سیمین و نیز بسی گنج خواسته انبار کنند.
روزی رسد که که گنج و خواسته این سرزمین بدست دشمن انیران رسد. و مرگ بی‌زمانه ورود هنگام بسیار شود و همه ایرانشهر بدست آن دشمنان رسد و انیران(:بیگانگان) اندر ایرانیان گمیزند(:اختلاط کنند) چنان‌که ایرانی از نا ایرانی پیدا نباشد.
به آن هنگام بد توانگران را از درویشان فرخنده‌تر دارند و درویشان خود فرخنده نباشند و آزادگان وبزرگان به زندگی بی‌مزه رسند ایشان را مرگ چنان خوش نماید که پدر و مادر را از دیدن فرزندان و مادر را بکابین دختر باشد. دختری که زایند به بها فروشند به راه بد کارگی و پسر پدر و مادر را زند و اندر زندگی کدخدایی را از ایشان جدا کند و برادر کهتر، برادر مهتر را حرمتی نباشد و خواسته ازش بستاند و برای بدست آوردن خواسته زور و دروغ گوید. و زن شوی خویش را بمرگ ارزان بدهد(:محکوم بمرگ کند) و مردمان نامرد(:زن صفت) نا پیدا (:گمنام) به پیدایی رسند و زور و گواهی ناراست و دروغ فراخ شود.
شب با یکدیگر نان و می‌خورند و به دوستی روند و روز دگر بجان یکدیگر چاره سازند و بد اندیشند. و در آن هنگام آنکه را فرزند نیست فرخ دارند و آنرا که فرزند است به چشم خوار دارند و بسیاری از مردم به اوزدهکی(:دربدری) و بیگانگی و سختی رسند روز بروز نباتات بر خاک زمین کمتر شود و بوم گزندک(:زمین لرزه) بسیار بباشد و بسی ویرانی کند و باران بی موقع ببارد و بی سود باشد آنچنان که مردمان را بتنگی آورد.
و دبیر را از نوشتن بد آید و هر کس از گفت و گفتار نوشته و پیمان باز ایستد و هرکس اندک بهی(:رفاه) دارد ان را مایه فخر خود داند و حکیم درویش بی منزلت باشد. بندگان براه آزادگان روند هرچند آزادگی به تنشان میهمان نباشد(:تهی از آزادگی باشند) مردم برنا زود پیر شوند و هر کس از کردار بد خود شاد باشد ستمگر و زراندوز را نیک دارند و فرزانه و مردم بهدین را دیو دارند.
مردمی که بدان زمان زایند از آهن و روی سخت‌تر باشند و گرچه از خون و گوشت باشند همان‌گونه از سنگ سخت‌تر باشند. آتش شادی ایرانشهر به انجام افسردگی رسد و خواسته(:مال) بدست انیران و دروندان رسد و همه بی دین باشند و تظاهر بدین کنند. و اندر آن هنگام بد مهر و آزرم را حرمتی نباشد و ایشانرا مهتر از کهتر و کهتر از مهتر پیدا نباشد...!؟»
باید گفت که متن «جاماسب‌نامه» به این سهل و سادگی به روزگار ما نرسیده است و فراز و نشیب‌های بسیاری را از سر گذرانده و چه بسیار دین‌باوران که در راه حفظ آن جان از کف داده‌اند و تیغ ستمگران به خون مظلمومان بسیاری آغشته گشته تا این دست نوشته از نیاکان به ما برسد. چنان‌که از مندرجات نامه‌ی شهریار صندل«مورخه اردیبهشت ماه 1019یزدگردی» ضبط در کتاب روایات دستورداراب‌هرمزدیار بر می‌آید، شاه عباس صفوی برای تصاحب کتاب جاماسپ‌نامه، ظلم و ستم فراوان نسبت به زرتشتیان روا داشت و در نهایت شقاوت دو تن از دین دستوران را هم به شهادت رساند و ناجوانمردانه بسیاری از نسک مذهبی را غارت و نابود ساخت... چنان‌که در بخشی از نامه‌ی شهریار صندل مکتوب در روایات‌دستورداراب‌هرمزدیار می‌خوانیم:«در سال 997 یزدگردی (:1007ش) در زمان شاه جنت مقام شاه عباس، آنقدر آزار و جفا و زیان به دستوران ایران رسید که شرح آن به قلم و به زبان نمی‌توان کرد و کار به جایی رسید که دو نفر از مایان ضایع و کشته شدند و از جهت طلب کتابهای دینی چند و نسخه چند که از جاماسپ‌نامه بود گرفتند و باز طلب جوی زیادتی می‌کردند و نبود و این آزارها و جفاها به ما رسید...»

پایان