سرویس اندیشه - فلسفهی دین در نزد ایرانیان (قسمت پنجم)
خداشناسی زرتشتی(اصل وحدت وجود)
فلسفهی دین در نزد ایرانیان (قسمت پنجم)
فرید شولیزاده: ۳۷۴۷سال پیش پیامبری بزرگ، تحولی شگرف را در پیشینهی دین، اندیشه و فلسفهی بشر رقم زد، تحولی که فصلی تازه در کتاب زندگی انسانها گشود و سبب گذر بشر از سرای تاریک خرافاتی چون تقديرگرایی(:Determinisme،Fatalisme) و پرستش خدایان متعدد پنداری(:polytheism) شد. آموزههای مینوی اشوزرتشت در گاتها دریچهای از اختیار و خردگرایی را در برابر اندیشهی بشر گشود و قلب او را با دعوت روشن وحدتوجود و یکتاپرستی(:monotheism) پیوند داد. در یک کلام اشوزرتشت با آموزههای مینوی خویش بنیان هستیشناسی بشر را دگرگون ساخت.
اصل یکتاپرستی(:پرستش اهورامزدا) یا وحدتوجود که ستون فقرات خداشناسی و هستیشناسی در آموزههای گاتها است، بیانگر پیامی روشن است. سرآغاز و سرانجام همه چیز اهورامزدا است و تمامی ذرات هستی در پیوند و وحدت با او هستند. از او صادر شده، از او منشاء گرفته، بخش و کیفیتی از او بوده و مجددا" به منبع صدور خویش، یعنی او باز میگردند، اما خود او نیستند(:یکسانی در نایکسانی). تنها اهورامزدا وجود قائم با الذات(:خوَذاتَ)(1) و قدیم است.
در هستیشناسی زرتشتی اهورامزدا کلی است، یعنی اجزایی ندارد. بنابراین در عین این که هستی از اهورامزدا جدا نیست و با او در وحدت است، اما خود اهورامزدا نیست. اهورامزدا کلی است و حتی به فروزههای خود(:امشاسپندان) مقید نیست. هرچند فروزههایش از او جدا نیستند و گاتها اهورامزدا را با فروزههایش میشناسد و بر آن حمل و تعبیر میکند اما این فروزهها قائم به اهورامزدا هستند. این ویژگی اهورامزدا همانست که در هات31بند8 با مطلق بودن بیان میشود. چه اهورامزدا بی آغاز و بی انجام(:سرمدی) است.
ـ اهورامزدا حق و حقیقت است، اما هستی نمود و کیفیتی از اوست.
ـ اهورامزدا نامتناهی است، اما هستی متناهی است.
ـ اهورامزدا بری از زمان و مکان است، اما هستی محاط در زمان و مکان است.
ـ اهورامزدا بی تحرک و لایتغیر است، اما هستی در جنبش، تحول و تغییر مداوم است
ـ اهورامزدا جوهر(=گوهر) است، در حالی که هستی صفات و حالاتی از آن گوهر است.
چون نور که از مهر جدا هست و جدا نیست عالم همه آیات خدا هست و خدا نیست
ما پرتو حقیم و همه اوییم و نه اوییم چون نور که از مهر جدا هست و جدا نیست
هرجا نگری جلوه گه شاهد غیبی است او را نتوان گفت کجا هست و کجا نیست
با تکیه بر این سخن(:وحدتوجود و یکسانی در نایکسانی) تمام هستی باید اصلی واحد، نهایی و مشترک داشته باشد. اوستا این اصل نهایی و کیفیت مشترک را «نور» میدانند. نوری که از ذات اهورامزدا یا «انغ رئوچنگه» (:ذات نور بیکران) فیض و در صورتهای گوناگون و کیفیتهای مختلف جلوهگر میشود. بنمایهی این پیام را در بندهای هفتم و هشتم هات31 گاتها میتوان به روشنی مشاهده کرد:
هات31بند7: «اوست نخستین اندیشهگری که با نور خود افلاک را درخشان ساخت و با نیروی خرد خویش قانون راستی(:اشا) بیافرید... ای مزدا، و ای کسی که همیشه و در همه حال یکسانی...»
هات31بند8: «ای خداوند جان و خرد هنگامی که در اندیشهی خود تو را سرآغاز و سرانجام هستی شناختم...»
در کون و مکان نیست بغیر از یک نور ظاهر شده آن نور به انوار ظهور
حق نور و تنوع ظهورش عالم توحید همین است دگر وهم و غرور
فرازهایی از کلام گاتها در باب خداشناسی:
ـ اقرار به شهریاری خداوند، هات34بند5: «ای مزدا چه شگرف است نیروی تو و چه توانا است فرمانروایی تو بر جهان...»
ـ هات34بند6:«چون براستی تو را چنین برتر و بالاتر از همه شناختم»
ـ هات45بند6، ترجمهی واژهبهواژه: «ایدون سخن خواهم گفت (از آنکه) بزرگترین همه است ستایش میکنم با راستی (او را) که سرور دانا است»
ـ هات45بند10: «با دُرود و ستایش قلبی و ایمانی پاک او را بزرگ خواهیم داشت، کسی که در پرتو نیروی خویش، هستی بخش دانا و یکتا و آفریدگار هر دو جهان نامیده شده است. پروردگاری که در پرتو قانون ازلی و اندیشهی رسا و شهریاری خویش به مردم جهان رسائی و جاودانی نوید داده است و آنها را به برخورداری از نیروی تن و پایداری روان امیدوار ساخته است»
ـ هات51بند7: «ای آفرینندهی زمین و آب و گیاه ای مزدا..»
ـ هات50بند4، ترجمهی واژهبهواژه: «ایدون ستایشکنان شما را ای مزدااهورا پرستش میکنم»
ـ هات46بند3: «ای مزدا...من تنها تو را به عنوان آموزگار و سرور خود برگزیدهام»
ـ هات43بند۵: «آنگاه تو را مقدس شناختم ای مزدا اهورا تو را سرآغاز و سرانجام همه چیز دانستم»
ـ هات46بند10:«پروردگارا، من به آنان(:زنان و مردان) خواهم آموخت که تنها تو را پرستش کنند...»
در بخشهای بعدی این سلسله نوشتار بهبرسی فشرده جهانبینی و فرجامشناسی در آموزههای اشوزرتشت خواهیم پرداخت.
ادامه دارد...
پینوشت:
1: در اوستا به کرات واژهی «خوَذاتَ»(:xvazata) به معنی خودش آفریده، قائم با الذات، خود ساخت، خود آفریده و به خودی خود به عنوان صفتی بارز برای اهورامزدا به کار می رود.
بخشهاي پيشين :
بخش چهارم: نمودار سیر تاریخی فلسفهی دین در نزد ایرانیان
بخش سوم : پرستش مهر
بخش دوم : زروانگرایی
بخش نخست : چند خدایی در نزد ایرانیان پیش از اشوزرتشت