سرویس تاریخ-«تاريخ ماد» در كتابها و منابع فارسي كمرنگ است
در رونمايي از كتاب «پادشاهي ماد» گفته شد
«تاريخ ماد» در كتابها و منابع فارسي كمرنگ است
خبرنگار امرداد-
آناهيد خزير: «پادشاهي ماد» نوشتهي «اقرار علييف»؛ هموند فرهنگستان علوم جمهوري آذربايجان، با برگردان «كامبيز ميربها» در تالار گفتوگوي انتشارات ققنوس رونمايي، نقد و بررسي شد. «پادشاهي ماد» نخستين كتاب پروفسور «اقرار حبيب اوغلو علييف» است.
كامران فاني، كتابشناس پيشكسوت در اين نشست گفت: «من جز كتاب «تاريخ ماد» دياكونوف، كتاب ديگري دربارهي ماد نميشناختم. تا آن كه چند سال پيش، كتاب گستردهاي ديدم كه نويسندهاي از آذربايجان شوروي به نام «اقرار علي يف» دربارهي تاريخ ماد نوشته بود و حواشي شگفتانگيزي داشت. در آغاز، گمانم بر اين بود كه همانند ديگر پژوهشگران روس، به شيوهاي ويژه و با گرايشهاي حزبي، نوشته شده است، اما اينگونه نيست و علييف در تاريخ ماد، بيطرف است.
تاريخ ايران را از كجا بايد آغاز كرد؟
كامران فاني گفت: «مسالهي پيش روي ما اين است كه تاريخ ايران را از كجا بايد آغاز كرد؟ به هر روي، هميشه اينگونه بوده است كه تاريخ ايران را از مادها آغاز كنند و آن را نيز پيشزمينهاي براي پرداختن به تاريخ هخامنشيان بدانند. با پيشرفتهاي باستانشناسي روشن شد اقوامي كه در سرزمين ايران بهسر ميبردهاند، داراي تاريخ و تمدن پيشرفتهاي بودهاند، اقوامي مانند گوتيها، لولوبيها، كاسيها و اقوام ديگر. اين اقوام حضوري بخشي از تاريخ ايران بهشمار ميروند.
به گفتهي وي تاريخ ماد همواره زير سايهي تاريخ هخامنشيان بوده. پيش از دياكونوف و علييف هيچ كتاب ارزشمندي دربارهي مادها نوشته نشده بود. پژوهشگران، آنها را زير سايهي هخامنشيان ميدانستند. چنين پنداشتي از آن روي بود كه: نخست - تا 150 سال پيش، تنها منبع ما دربارهي مادها، «تاريخ هرودوت» بود. كمكم با پيدا شدن يافتههايي در ميانرودان(:بينالنهرين)، آشور و بابل، بر تاريخ ماد نيز روشنيهايي افكنده شد، تا بدان جايي كه ميشد تاريخ مستقل ماد را نوشت. بهدست آمدن يافتههايي از تمدن اورارتو نيز بسيار ياري كرد تا تاريخ آن روزگار نوشته شود.
«تاريخ ماد» دياكونوف رخداد باارزشي براي ايران بود
به گفتهي دكتر فاني برگردان «تاريخ ماد» دياكونوف به دست زندهياد كريم كشاورز در سال 1345خورشيدي، رخداد با ارزشي براي ايران بود. تا آن زمان كتابي به آن گشتردگي دربارهي ماد نميشناختيم. خوانندهي فارسيزبان براي نخستينبار بود كه با خواندن اين كتاب به برجستگي قوم مانايي پي ميبرد. پس از كتاب دياكونوف، «تاريخ ايران كمبريج» ارزشمند بود. بخش ماد اين تاريخ را دياكونوف در سال 1985ميلادي نوشت. دوري زماني ميان كتاب او و اين بخش از تاريخ ايران دانشگاه كمبريج، بيست سال بود. علييف در ٣٠ سالگي كتاب «پادشاهي ماد» را نوشته، يعني در زماني كه بسيار جوان بوده است. اما شگفت است كه او زبانهاي باستاني همانند آشوري، سومري و ايلامي را ميدانسته و در نوشتن اين كتاب از منابع باستاني، بهره جسته است. كتاب او پيش از «تاريخ ماد» دياكونوف، آمادهي چاپ بوده، اما آكادمي علوم جمهوري آذربايجان بهتر ديد كه كتاب دياكونوف را زودتر چاپ كند. به هر روي در سال 1960ميلادي كتاب او نيز چاپ شد.
فاني گفت: «اما با اين همه به پژوهش بسيار ارزشمند او چندان توجهي نشد. چون علييف بسيار بيطرف است. خاورزميني(:شرقي) بودن او نيز شوند(:سبب) شد كه كتابش مهجور بماند.
ويژگي كتاب «پادشاهي ماد» علييف
كامران فاني افزود: اصولا براي باخترزمينيها(:غربيها)، تاريخ ماد چندان مطرح نيست. اين ديدگاه هم روايي پيدا كرده بود كه بر پايهي آن، مادها را آريايي نميدانستند. علييف در كتابش در اينباره كه گسترهي جغرافيايي و سرچشمهي مادها كجاست و زبان آنها چگونه بوده است، سخن ميگويد. علييف ميپذيرد كه مادها آريايي بودهاند اما ميگويد كه آنها از پشتوانهي قومهاي بومي فلات ايران برخوردار بودند و به ياري آنها، امپراطوري آشور را سرنگون كردند و به نيروي نخست منطقه تبديل شدند. اقرار علييف به تاريخ قومهاي اورارتويي و مانايي بسيار ميپردازد و ميگويد كه اين دو قوم تاثير بيشتري بر مادها داشتند. اما دياكونوف به ايلاميها، بهاي بيشتري ميدهد. توجهي كه علييف به اقوام بومي فلات ايران ميكند، از نگاه من از ويژگيهاي كتاب اوست.
نوشتههاي تازه روسها دربارهي تاريخ ماد بايد برگردان شود
دكتر حسن رضايي باغبيدي، استاد دانشگاه و زبانشناس گفت: «نوشتههاي تازهاي را روسها دربارهي ماد دارند كه بايد به زبان فارسي برگردان شوند. البته كتاب علييف جزو آثار كلاسيك تاريخ ماد بهشمار ميآيد. به گفته دكتر باغبيدي، علييف مينويسد كه دربارهي زبان ايلامي آگاهي چنداني نداريم. اين سخن البته در زمان او درست بود، اما امروزه كارهاي ارزندهاي دربارهي زبان ايلاميها انجام شده است.
رضايي باغبيدي گفت: «آكادمي علوم روسيه هم اكنون سرگرم چاپ مجموعهي بزرگي به نام «زبانهاي جهان» است كه 3 جلد آن دربارهي زبانهاي ايراني است. زبانهاي ايران باستان، ايران ميانه و ايران نو از زبانهايي است كه به آن پرداختهاند و به گويشهاي ايران نو نيز توجه كردهاند.»
دكتر رضايي باغبيدي دربارهي گئوماتاي مغ يا همان بردياي دروغين گفت: «كاري نداريم كه گئوماتا، دروغين بود يا نبود؛ آن چه مهم است اين است كه حق با داريوش بود كه به شهرياري برسد. اگر اينچنين نميشد، روشن نبود كه سرنوشت ايران چه ميشد.»
تاريخ ماد در منابع فارسي كمرنگ است
به گفته عسكر بهرامي، نويسنده و تاريخپژوه در برابر ديگر سلسلههاي باستاني، تاريخ ماد در منابع فارسي، حضور كمرنگي دارد و فاصلهي زماني ميان چاپ كتابهايي كه به ماد ميپردازند، بسيار است بهگونهاي كه در پنجاه سال گذشته، تنها دو كتاب مستقل درباره ماد به فارسي ترجمه شده است. هرچند تاريخ ماد از نظر كمي خوشاقبال نبوده، اما از نگاه كيفي، وضعيت خوبي داشته است.
كاوه گوهرين پژوهشگر و نويسنده گفت: «علييف هنگامي كه در سال 2004ميلادي درگذشت، از سوي پانتركيستهاي افراطي به شدت مغضوب بود و در تنهايي كامل بهسر ميبرد. آنها او را كنار گذاشته بودند به اين شومد(:دليل) كه علييف در نگارش تاريخ ماد انصاف علمي داشت. زدوبندهاي حزبي هم شوند(:سبب) آن شده بود كه «تاريخ ماد» دياكونوف را زودتر از كتاب علييف چاپ كنند. علييف در پيشگفتار كتابش، اشارهي تلخي به دياكونوف ميكند.
كتاب علييف يك اثر كلاسيك است
برپايهي گفتههاي مهرداد ملكزاده، باستانشناس و هموند هيات علمي پژوهشكده باستانشناسي، امروزه ما بر پايهي كاوشهاي باستانشناسي، شناخت بهتري از تاريخ ماد داريم. اكنون ما ميدانيم كه چرا آنها دولت آشور را برانداختند و چرا اتحاديهي قبايل ايراني، در شمال باختري ايران را پايهريزي كردند. كتاب علييف به اين چراها پاسخ نميدهد.
مهرداد ملكزاده گفت: «دانش انسانشناسي به ياري ما آمده تا تاريخ ماد را بهتر دريابيم. اين دانش به ما نشان ميدهد كه چه نياز دروني پادشاهي ماد را شكل داد و كدام نياز بيروني و كنشي شوند(:سبب) آن شد كه آنها فرمانروايي مستقلي را تشكيل بدهند.
ملكزاده يادآور شد: سخن كتاب دياكونوف و علييف اين است كه دولت ماد در چه تاريخي ايجاد شده است. اما امروزه به تاريخ شاهان نمينگرند بلكه ميخواهند بدانند كه گذران مردم در آن روزگاران چگونه بوده است. باستانشناسي ميتواند به اين پرسش پاسخ بدهد. تاريخ ماد در سالهاي 1980 تا 2000ميلادي با چالشهاي بزرگي رويارو بود. پژوهشگران ميپرسيدند كه آيا دولتي به نام ماد بوده است؟ اما تاريخ ماد از اين چالش گذر كرده و آن توفانها را پشت سر گذاشت.