سرویس تاریخ- تاریخچه نمایندگان زرتشتی در مجلس شورای ملی
به مناسبت هفتم خرداد و ورود اسفندیار اختیاری یازدهمین نماینده زرتشتیان به مجلس
نمایندگان زرتشتیان در مجلس شورای ملی
(از 1286 خورشیدی تا 1357خورشیدی)
بوذرجمهر پرخیده: زرتشتیان كه در آغاز مشروطیت، در حدود یك هزارم جمعیت ایران را داشتند، به نسبت جمعیت شان نقش كیفی و كمی مناسبی در برپایی و پشتیبانی این جنبش ملی ایفا كردند و به جز همراهی فكری و بیدار كننده، به كمك مالی مجاهدین نیز پرداختند تا اینکه پس از مجاهدت همه مردم جنبش مشروطیت پیروز شد.
نخستین نماینده : ارباب جمشید جمشیدیان
پس از پیروزی مشروطیت نخستین گام تشکیل مجلس بود. پس از آنكه مظفرالدینشاه در 1286 خورشیدی فرمان مشروطیت را امضا كرد، موضوع ورود اقلیتهای مذهبی به مجلس شورای ملی مطرح شد. ارمنیان و كلیمیان دفاع از حقوق خود را بر عهده آیتالله سیدمحمد طباطبائی و آیتالله سید عبدالله بهبهانی گذاشتند، اما زرتشتیان خواستار كسب یك كرسی در مجلس شدند. از دین های غیراز دین رسمی كشور، تنها زرتشتیان توانستند با تدبیری ویژه، ارباب جمشید ــ تاجر و بانک دار بزرگ آن زمان ـ را به مجلس بفرستند.
مجلس اول در 15مهر ۱۲۸۵خورشیدی/۷ اکتبر ۱۹۰۶م.، با حضور مظفرالدین شاه در کاخ گلستان ــ در تهران ــ گشایش یافت. بیشتر نمایندگان این مجلس ــ که نخستین مجلس تاریخ معاصر ایران بود ــ از اصناف، تجار و زمین داران بزرگ بودند، واین یکی ازخوبی های مجلس اول بود که نمایندگان از بین اصناف انتخاب شده بودند ، چرا که درد مردم را بهتر می فهمیدند. نخستین رییس مجلس صنیع الدوله، و پس از استعفای اوــ به علت تهدید به قتل ــ احتشام السلطنه رییس مجلس اول شد.
ارباب جمشید در سال 1267 خ. در یزد به دنیا آمد. پدرش بهمن از زرتشتیان یزد بود. ارباب جمشید در یازده سالگی در شعبه تجارتخانه ارباب رستم مهر در بروجرد مشغول به كار شد و تا بیست سالگی در آنجا كار كرد. سپس تجارتخانه كوچكی در بروجرد و بندرعباس ایجاد نمود و به تجارت پارچه و پوشاك پرداخت و با رونق یافتن كارش فعالیتهای خود را به سمت شمال كشور و بهویژه تهران گسترش داد.
او در تهران در سرای مشیرخلوت به تجارت و صرافی پرداخت و در 35 سالگی شعبههای متعددی در بازار تهران دایر كرد.
ارباب جمشید بر اثر حسن شهرت در حدود 1308ـ 1309 به دربار ناصرالدینشاه راه یافت و از این تاریخ به بعد تا پایان حكومت قاجار (1210ـ1344) با دربار مراوده داشت ارباب جمشید در پی گسترش دامنه فعالیتهای تجاری خود در 1311خ. بانك جمشیدی را تأسیس نمود. وی همچنین ریاست مخزن دولتی را بهعهده داشت و لباس قشون اعم از قزاقخانه و سربازخانه را تأمین می كرد.
ارباب جمشید از سهامداران عمده و از مؤسسان بانك ملی ایران بود. صرافان و تجار بزرگ از رقبای اصلی بانكهای شاهنشاهی انگلیس و استقراضی روس در ایران بودند و با تأسیس بانك ملی این دو بانك مصمم به بیرون راندن آنها از عرصه اقتصاد ایران شدند. چون ارباب جمشید در حدود سیزده میلیون تومان از بانك استقراضی و دو میلیون تومان از بانك شاهنشاهی وام گرفته بود این بانكها دستاویز مناسبی پیدا كردند ابتدا بانك استقراضی و سپس بانك شاهنشاهی خواستار وصول مطالباتشان شدند و همزمان به جمعآوری مطالباتشان از بازاریان پرداختند. ارباب جمشید كه قادر به پرداخت سریع بدهیهایش نبود اعلام ورشكستگی كرد و از ترس روسها در خانه علاءالسلطنه نخستوزیر متحصن شد.
وی در 16 دی 1311 درگذشت.
دومین نماینده: ارباب کیخسرو شاهرخ
کیخسرو شاهرخ از تاثیرگزارترین چهره های سیاسی، ملی و فرهنگی زرتشتیان ایران و پس از ارباب جمشید، از دوره دوم مجلس شورای ملی تا کشته شدنش ـــ در تاریخ یازدهم تیرماه 1319خورشیدی ــ نماینده زرتشتیان بوده است. او از طرفداران مشروطه وبرقراری حکومت قانون بود و با یاری ارباب جمشید و دیگر آزادی خواهان زرتشتی، هم از لحاظ مادی و هم از نظرمجاهدت در کنار مشروطه خواهان بود.
زاده شدن در کرمان، در خانواده ای تاجر و با اصل و نسبی منجم
در یادداشت هایش به زایش و اصل و نسب خود اشاره می کند: در تاریخ 7 تیر ماه 1254 خورشیدی در کرمان به دنیا آمد. پدرش شاهرخ، فرزند اسکندر و مادرش فیروزه دختر خسرو سندل بود
در 16 سالگی به بمبیی می رود و یک سال بعد به علت بیماری به تهران برمی گردد .
ارباب کیخسرو در تهران
میرزا کیخسرو رویهم 11 سال در کرمان خدمت کرد و بعد به تهران آمد. ساخت آتشکده زرتشتیان از نخستین کارهای او در تهران است. در سال 1296 خورشیدی آدریان و مدرسه دخترانه ایرج در کنار آن ساخته شد.
سنگ بنای مدرسه فیروزبهرام در زمان وزارت نیرالملک هدایت گذاشته شد و در سال 1311 خورشیدی افتتاح شد.
مدرسه دخترانه به نام پدراین بانو تاتا نیکوکار(انوشیروان تاتا) به نام «انوشیروان دادگر» نامیده شد.
برای آرامگاه زرتشتیان، قسمتی از خالصه جات رضاشاه را نصف به پول خود و نصف بقیه را از کمک های مردم می خرد و آن را وقف جامعه زرتشتی می کند.
دو کتاب به نام های « آیینه آیین مزدیسنی» (به فارسی سره) و «فروغ مزدیسنی» نوشت. این کتاب ها از اولین کتاب هایی ست که به فارسی به طور علمی اندیشه های زرتشت را تفسیر و بیان می کند.
ارباب کیخسرو به عنوان نخستین رییس انجمن زرتشتیان انتخاب شد و تا پایان زندگی ریاست انجمن را به عهده داشت.
شرح خدمات ارباب کیخسرو در مجلس شورای ملی و ریاست مباشرت مجلس که تا سال 1319 خورشیدی ادامه داشت. در دوره دوم مجلس شورای ملی، ارباب کیخسرو روی اصول مدرن روز کتابخانه ای را در مجلس پایه گزاری کرد که اکنون نیز برجاست.
ارباب پس ازخارج شدن از یک مراسم عروسی دیگر برنمی گردد، و گویا با آمپول هوای پزشک احمدی کشته می شود و جسدش را صبح روز بعد در نزدیکی خانه اش در خیابان کاخ پیدا می کنند و چگونگی قتلش سر به مهر می ماند.
سومین نماینده : ارباب رستم گیو
ارباب رستم گیو در سال 1267 خورشیدی در یزد به دنیا آمد . آموزشهای آغازین را در یزد ، در نزد استاد ماستر خدابخش، و در مدرسه كیخسروی آغاز نمود و در سال 1287 خورشیدی روانه تهران شد و به كار بازرگانی پرداخت . پیشرفت ارباب رستم در تجارت (به همراه برادرش ارباب گیو شاهپور و سپس شركت یگانگی پارسیان ) به حدی بود كه نام گیو برای بازرگانان پشتوانه ای با ارزش شناخته می شد.
در فروردین 1312 خورشیدی در گردش چهاردهم وارد انجمن زرتشتیان تهران شد و از فروردین 1314 خورشیدی در گردش پانزدهم به سمت نیابت برگزیده شد و در تیر ماه 1319خورشیدی پس از ارباب كیخسرو شاهرخ در گردش هفدهم به اتفاق آرا به سمت ریاست انجمن انتخاب گردید و تا پایان گردش 28 انجمن زرتشتیان این سمت را در اختیار داشت (در كل 5 سال در مقام نیابت و 27سال در مقام ریاست انجمن زرتشتیان) .
در دوره چهاردهم به عنوان نماینده زرتشتیان واردمجلس شد و تا دوره نوزدهم این سمت را در اختیار داشت. تا اینكه به سبب زیادی سن نمایندگی مجلس را كنار گذاشت .
در تاریخ سوم مهر 1342 خورشیدی به دلیل لیاقت وشایستگی ، اولین فرد زرتشتی بود كه به عنوان نماینده انتصابی وارد مجلس سنا شد .
وی،همچنین، در تاریخ دهم آبان 1335 خورشیدی نشان درجه یك تربیت بدنی و در تاریخ24 اسفند 1336 خورشیدی نشان درجه یك از وزارت فرهنگ دریافت نمود و در تاریخ نوزدهم تیر 1345 به عضویت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی درآمد .
ارباب رستم گیو «بنیاد رستم گیو» را درسال 1337 خورشیدی تاسیس نمود. او کارهای خیریه بسیار زیادی انجام داد
ارباب رستم گیو در روز 15 مهرماه سال 1359 خورشیدی ودر سن 92 سالگی درگذشت.
چهارمین نماینده: دكتر اسفندیار یگانگی
دكتر اسفندیار یگانگی فرزند مروارید و بهرام در سال 1278 خورشیدی به دنیا آمد. وی تحصیلات ابتدایی خود را در یزد و دوره دبیرستان را در كالج آمریكایی به پایان رسانید. درجه لیسانس خود را از دانشگاه علوم دانشگاه تهران كسب نمود . به سال 1309 خورشیدی راهی آمریكا شده و در رشته اقتصاد از دانشگاه كلمبیا موفق به اخذ مدرك دكترا گردید. موضوع پایان نامه دكترای ایشان” تاریخ پولی و مالی و بانكی ایران “ بوده كه هنوز هم مرجع متخصصان این فن می باشد.
در سال 1313 خورشیدی به وطن بازگشت. ایشان بنیانگذار و پیشروی شیوه جدید آبیاری و تاسیسات فنی و بازرگانی آن در ایران بودند. اولین شهری كه به طرز نوین از داشتن شبكه های لوله كشی آب برخوردار گردید، شهر زیبای شیراز بود كه ذخیره آب مورد نیاز آن از طریق تعدادی چاههای عمیق كه سازمان آبیاری دكتر اسفندیار یگانگی در سال 1338 خورشیدی حفاری نمود تاسیس گردید
طبع بلند و رادمنشی وی، شخصیت محبوبی از او در بین خاص و عام آفریده بود.
فعالیت سیاسی وی از دوره بیستم مجلس آغاز گردید. او پس از رستم گیو، از سوی زرتشتیان چهار دوره متوالی با كوشش و پشتكار فراوان به همكیشان و هم میهنان خود خدمت نمود. ایشان در جهت رایزنی با همكیشان و استفاده از تجربیات بزرگان زرتشتی اقدام به بنیانگذاری بزرگ كنكاش یگانگی نمود كه اولین جلسه آن در تاریخ 18آبان ۴۶ با حضور نمایندگان طبقات مختلف در محل تالار انجمن تشكیل گردید.
وی در 2 مهرماه 1351 در سن 65 سالگی بعد از بیماری طولانی در آمریكا درگذشت.
پنجمین نماینده : دکتر بوذرجمهر مهر
دکتر بوذرجمهر مهر در 10/7/1301 خورشیدی در تهران دیده به جهان گشود. او فرزند ارباب مهربان مهر است.
ارباب مهربان مهر در جوانی زادگاه خویش کرمان را ترک گفت. یکسال در کاشان و سپس چند سال در تهران در تجارتخانه ارباب جمشید خدمت کرد. شادروان مهربان مهر در سال 1292 وارد خدمت به مجلس شورای ملی شد، مدت 45 سال تصدی امور مباشرت و حسابداری و مشاغل مختلفی از جمله ریاست چاپخانه و کتابخانه مجلس شورای ملی را با حفظ سمت ریاست کل حسابداری مجلس را به عهده داشت، امانتداری و درستکاری شادروان نمونه و زبانزد بود.
در سال 1311 در کمیته جشن هزارمین سال ابوالقاسم فردوسی به ریاست محمد علی فروغی شرکت داشت و امور حسابداری و مالی مربوطه را افتخاری انجام داد.
دکتر بوذرجمهر مهر، تحصیلات ابتدایی خود را در دبیرستان جمشیدجم و دوره متوسطه را در دبیرستان فیروزبهرام طی کرد. در خرداد 1325 خورشیدی از دانشکده پزشکی تهران فارغالتحصیل شد. پس از انجام خدمت نظام در انگلستان به تحصیل و مطالعه خود ادامه دادند و پس از بازگشت به تهران در دانشگاه تهران به تدریس پرداختند و مدارج دانشگاهی را تا استادی دانشگاه تهران پیمود. 2 دوره به عضویت انجمن زرتشتیان تهران انتخاب شد. در خرداد 1352 خورشیدی به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد.
از مهرماه 1353 پس از صدور فرمان مبنی بر تحصیل رایگان در دبستان و در پی آن مدارس راهنمایی ریاست هیأت امنای دبستان پسرانه جمشید جم و دبستان دخترانه گیو و مدرسه راهنمایی پسرانه رستم فیروزبهرام و راهنمایی دخترانه انوشیروان دادگر را بر عهده داشت.
وی در خرداد 1354 مجددا از سوی زرتشتیان به نمایندگی دوره 24 مجلس شورای ملی برگزیده شد و دو دوره عهدهدار سمت سرنشینی انجمن زرتشتیان تهران نیز بود.
سرگذشت نمایندگان زرتشتیان در مجلس پس از بهمن 1357 را در اختیار نداشتم. امید که با یاری این نمایندگان سرگذشت آن ها را هم بنگارم.