سرويس تاريخ- به بهانهي 29امرداد، سالروز درگذشت ميرزا محمدرضا كلهر، خوشنويس قاجار
سالروز درگذشت"ميرزا محمد رضا كلهر " خوشنویس برجسته قاجار
مريم كيوانشكوهي: هنر خوشنویسی حاصل نبوغ سرشار نامداران تاريخ ادبيات و هنر ايران است که آفرينش شاهكارهاي بيمانندي را در دازناي سدهها مورد تحسين و استفاده قرار داده است. "ميرزا محمد رضا كلهر "خوشنويس نامدار سدهي 14 هجري نيز يكي از همين نوابغ بوده كه با استفاده از استعداد خویش و همچنين تحمل رنج و مشقت، تمرين و ممارست توانسته يكي از صدرنشينان تاريخ هنر پرافتخار ايران شود.
خط نستعليق گونهاى از خوشنويسى است که وضع قلم آن مانند ساير اقلام يكباره صورت نگرفته بلكه رفتهرفته تكامل يافته است كه ابداع آن را به "ميرعلى تبريزى" نسبت دادهاند. "ميرعماد" كه در سدهي يازدهم هجرى مىزيست اين هنر را به اوج زيبايى خود رساند. در سدهي سيزدهم هجرى "محمدرضا كلهر" توانست با تغييراتى كه در شيوه ميرعماد بوجود آورد به زيبايى اين خط بيافزايد. بيشتر هنرمندان معاصر ايران، در نستعليق پيرو شيوه كلهر هستند. او در زمينه آ موزش خوشنويسى و سادهتر كردن آن براى هنرجويان، فعاليت زيادى كرد و قواعد نوينى را در نقطه گذارى حروف ابداع كرد.
محمد رضا کلهر فرزند "محمدرحیم بیک" بود. او در جوانی به سبب زندگی ایلی به سوارکاری و تیراندازی تمایل داشت. از این رو مردی خوشبنیه و نیرومند بار آمد. بعدها به کار خوشنویسی رو آورد . وی خوشنويسي را ابتدا نزد" ميرزا محمد خوانساري" آغاز كرد. خوانسارى معتقد بود كه خط كلهر وحشى است و بايد تلاش كند تا رامش سازد. او به محمدرضا ياد داد كه به سرمشقها نگاه و جزييات را موبهمو اجرا كند.به مدت سه سال اين روش ادامه داشت تا در اصطلاح خط محمدرضا آرام گرفت. محمدرضا در اندك زماني متوجه استعداد فوق العاده خود شد و دانست كه تعليمات استادش جوابگوي خواستههاي او نميتواند باشد. بنابراين به مشق از روي نوشتهها و قطعات ميرعماد پرداخت، هنگامى كه شنيد در سردر بنايى در قزوين، كتيبهاى به خط ميرعماد موجود است بيدرنگ به آنجا مسافرت كرد. سفرهاى او براى يافتن نسخ اساتيد خوشنويسى به اصفهان و ديگر شهرها ادامه داشت تا آنكه شهرتش به دربار "ناصرالدين شاه "رسيد و او را فرا خواندند.
وی بسیار مورد توجه شاه قرار گرفت، حتا شاه اندکی شخصاً نزد وی مشق خط کرد. ناصرالدین شاه خواست که وی در وزارت انطباعات (وزارت چاپ) به کار گمارده شود اما از آنجایی که میرزا مردی بلندهمت و آزادمنش بود نپذیرفت و به کتابتی مختصر و دستمزدی اندک میساخت. فقط یکبار که ناصرالدین شاه به مشهد میرفت به شوق زیارت آستانه حضرت رضا در اردوی شاه ملازم شد. او در این سفر در ضمن سفر کار خوشنویسی روزنامه وقایع اتفاقیه را انجام میداد که به تدریج چاپ میشد. پس از بازگشت از خراسان با شیوع همگانی وبا در تهران، او هم مبتلا شد و در روز آدينه ۲۵ محرمالحرام سال ۱۳۱۰ در سن 65 سالگی در گورستانی که اکنون محل آتشنشانی شهرداری تهران است به خاک سپرده شد.
از شاگردان کلهر میتوان از:
مهدي اصطبل مازندراني، آقا مرتضي نجم آبادي، ميرزا عبدالله خان مستوفي گرگاني، ميرزا زين العابدين شريفي ملقب به ملك الخطاطين (پدر آقايان دكتر احمد هوشنگ شريفي رئيس دانشگاه تهران و جواد شريفي خطاط معاصر) نام برد.
از نظر اشاعه هنر خوشنويسي و شيوه خط نويسي كلهر، مهمترين شاگرد او مرحوم آقا سيد مرتضي برغاني بود كه سبك خوشنويسي كلهر را بدو فرزند خود آقايان حسين و حسن ميرخاني تعليم داد و اين دو استاد كه با يك واسطه شاگردان مرحوم كلهر بهشمار ميشوند در آموزش خوشنويسان معاصر كوشش بسيار داشته و دارند، مخصوصا" استاد حسين ميرخاني كه در نزديكبه 27 سال با انجمن خوشنويسان ايران همكاري داشته و بيشتر خوشنويسان نامدار معاصر از تعليمات وي سود جستهاند.
ميرزا محمدرضا كلهر در خط شكسته نستعليق نيز دست داشت دو قطعه از آثار شكسته نستعليق وي كه زماني در اختيار استاد" حسين ميرخاني" بود و بعدا به مرحوم" محمد مهران" اهداء شده بود بايد جزء مجموعه مرحوم مهران باقي مانده باشد. دو قطعه مزبور را مرحوم كلهر به شاگرد خود "آقا سيد مرتضي برغاني" (پدر برادران ميرخاني بخشيده بود و از اصيل ترين قطعات شكسته مرحوم كلهر ميباشد.)