زرتشتيان يزد در سفرنامه ها-٥
سفرنامه تلگرافچی فرنگی
(سیاحت نامه هیات نصب تلگراف)

حاجي تلگرافچي بلژيك

کورش مرادیان : سفرهای تلگرافچی فرنگی از تهران به سوی اصفهان، یزد و کرمان در سال 1879 میلادی برابر با 1258 خورشیدی انجام شد. این سفرها برای نصب سیم تلگراف در ایران بود. در سفرنامه این تلگرافچی بلژیکی نگاه بیگانگان به ویژه باختریان(:غربی ها) به ایران وایرانیان را می‌توان دید. نگاهی که به رفتار ایرانیان مسلمان با ایرانیان زرتشتی سرشار از شگفت است، که چگونه بخشی از مردم یک سرزمین به بخشی دیگر از مردمان همان سرزمین ستم روا می‌دارند.
"یزد شهری است در جلگه صاف ریگ‌دار واقع است. جمعیت یزد تقریباً چهل هزار نفر است؛ سه چهار هزار نفر از آن پارسی  و یکهزار و دویست یهودی. یزد از قدیم وطن پارسیان بوده است.حالا هیچ یک از شهر های ایران به قدر یزد پارسی ندارد؛ زیرا که در یزد و اطراف، بیست و دو آتشکده دارد که در آنجا پارسایان عبادت می کنند. یهودان و پارسیان از دست اهل یزد به تنگ آمده و آسایش ندارند. باید لباس معین بپوشند و ماذون نیستند سوار اسب یا قاطر یا چاروا بشوند و هم در زمستان حضرات یزدی نمی گذارند که آنها جوراب بپوشند.
زمانی که بنده تازه به یزد آمده بودم محمد خان والی، معزول شده بود و مصطفی قلی خان عرب موقتا از جانب حضرت والا ظل‌السلطان در آنجا حاکم بود. مرتبه ثانی که به یزد رفتم ابراهم خلیل الله خان، حاکم یزد بود. مردم یزد و اطراف از ایشان خیلی تعریف می کردند و یهودیان و پارسیان هم تشکر زیاد داشتند و دعا می کردند که ان شاء الله تعالی همیشه حاکمی مثل ابراهیم خلیل الله خان در یزد باشد."
"تفت نسبت به یزد، بهشتی است و واقعاً جای باروح و باصفایی است و در میان دره کوهی واقع است که آب بسیار و اشجار بی شمار دارد. یک طرف از دره را گرمسیر و دیگری را سردسیر می‌نامند و میوه‌های سمت گرمسیر پانزده روز زودتر می‌رسد. جمعیت تفت یکهزار و هشتاد خانوار می‌شود که دویست خانوار آن پارسی‌اند.
زمان قبل از آنجا ابریشم زیاد حاصل می‌شد. حالا از جهت زیادی کشت تریاک ابریشم روز به روز کم شده. ده پانزده سال قبل تفت سالی دو هزار من فروش ابریشم داشته، حالا ششصد من. میوه جات تفت بسیار ممتاز است، مخصوصاً سیب و انار و هلو و زردآلو. تفت مسجد بزرگی دارد و چند بقعه قدیم مثل منصوریه و شاه ولی. در نزدیکی تفت به فاصله هفت فرسخ مسافت معدن سرب دارد. و مرمر یزدی که در کل مملکت مشهور است از معدن توران پشت  که در دو فرسخی تفت واقع است می آورند."

در اين راستا :
زرتشتيان در سفرنامه ها (4) - شرح سفری به ایالت خراسان/کلنل سی.ام.مک گرگر