سرویس تاریخ - كتابخانههاي قديمي ايران
در میان رسانهها
كتابخانههاي قديمي ايران
روزنامه اطلاعات: اگر به تاريخ و تمدن قديم ايران نگاهي بيندازيم، از وجود کتابخانههاي فراواني در نقاط مختلف اين سرزمين آگاه ميشويم که نگهدارنده ميراث علمي و معنوي اين سرزمين بودهاند و اين کتابخانهها از دوران قبل از اسلام و همچنين پس از اسلام در ايران شکل گرفتهاند و به عبارتي همين موضوع مهم، نشانه آشکار برخورداري ايران از فرهنگ و تمدني درخشان است. اين کتابخانهها هر کدام ويژگيها و حکايتهايي داشتهاند و البته سخن گفتن از همه آنها کار سادهاي نيست و شايد در يک کتاب بگنجد، اما در اينجا به بخشي از آن خواهیم پرداخت.
کتابخانه عضدالدوله ديلمي در شيراز
اين کتابخانه يکي از بزرگترين کتابخانههاي ايران بوده است و جالب اينکه نخستين کتابخانه ايران است که کتابهاي آن را بر اساس موضوع عنوان و نام مؤلف تقسيمبندي کرده و کتابهاي مختلف در زمينههاي هر دانشي را در اتاق جداگانهاي نگهداري ميکردهاند و فهرستي هم براساس موضوع، عنوان و نام مؤلف از کتابهاي اين کتابخانه تهيه کرده بودهاند، که ميتواند امروز و با توجه به گسترش و اهميت علم کتابداري مورد توجه و بررسي بيشتر پژوهشگران و دانشجويان کتابداري قرار گيرد.
کتابخانه نوح بن منصور ساماني
سامانيان در ماوراءالنهر از پشتيبانان، دوستداران و ترويجدهندگان فرهنگ و ادب فارسي بودهاند. ابنسينا در شرح حال خويش، به شکوه اين کتابخانه نيز اشارهاي داشته است: «سپس روزي از نوح بن منصور درخواست کردم که به کتابخانهاش بروم و آنچه از کتابهاي پزشکي در آنجا هست بخوانم و مطالعه کنم. پس از اجازه به سرايي اندر شدم که اتاقهاي بسيار داشت و در هر اتاقي صندوقهاي کتاب بود که روي هم انباشته شده بودند. در يک اتاق کتابهاي عربي و شعر و در ديگري فقه و به همين ترتيب در هر اتاقي کتابهاي دانش خاصي. سپس بر فهرست کتابهاي اولي نگريستم و هر چه از آنها را که بدان نياز داشتم در دسترس بود و کتابهايي يافتم که نام آنها به بسياري از مردم نرسيده بود.» ابن سينا مدتها در اين کتابخانه کارهاي علمي خود را پيگيري ميکرد ولي مخالفانش براي اينکه او را متهم سازند کتابخانه را به آتش کشيدند و شايعه کردند که او خود اين کار را کرده تا علم و دانشي که کسب کرده به ديگران نرسد.
کتابخانه صاحب بن عباد
صاحب بن عباد از وزيران با تدبير ايران بود، همچنين آمده است که او از دوستداران علم بوده و در کار نويسندگي نيز زبردست و توانمند بوده است. در يکي از نوشتههاي او آمده است: «در کتابخانهام يکصد و هفده هزار جلد کتاب نفيس دارم...» نوح بن منصور ساماني در نامهاي صاحب بن عباد را فرا ميخواند تا براي کار وزارت به بخارا بيايد.
صاحب بن عباد که دوست نداشت ري را ترک کند ضمن عذرخواهي براي نوح بن منصور مينويسد که بدون کتابهاي کتابخانهام نميتوانم جايي بروم زيرا براي حمل کتابها به چهارصد شتر نياز است که در دسترس نيست. جالب است، صاحب بن عباد اين کتابخانه را در اختيار عام قرار داده بود يعني به عبارت امروزياش آن را کتابخانهاي عمومي نام نهاده بود. همين کتابخانه سالها بعد پايه و اساس کتابخانه شهرري را بوجود آورد که به دارالکتب ري مشهور شد. اما هنگامي که سلطان محمود غزنوي به ري دست يافت اين کتابخانه بزرگ و کم نظير را با بهانههايي بي اساس و در سال 479 هجري قمري به آتش کشيد.
کتابخانه سهلان ساوجي در ساوه
عمر بن سهلان ساوجي از حکيمان نامدار ايران است که خطي زيبا داشته و از راه استنساخ کتابها روزگار ميگذرانيد و هر چه به دست ميآورد صرف خريداري کتاب مينمود و از اين راه موفق به تأسيس کتابخانه عمومي شده بود. کتابخانه او براي استفاده همگان در ساوه قرار داشت و افرادي که دوستدار علم و ادب بودند از اطراف به ساوه ميآمدند تا از اين کتابخانه ارزشمند بهره ببرند.
اما پس از مرگ وي، در سال 565 هجري قمري، افرادي نادان کتابخانه او را در سوگش سوزاندند، و کتابخانهاي که بسياري از کتابهايش به خط زيباي او نوشته شده بود اين چنين غمانگيز و ناباورانه نابود گرديد.
کتابخانه رصدخانه مراغه
پس از دستور ساخت رصدخانه از سوي هلاکوخان اين کتابخانه به دست خواجهنصير طوسي ايجاد شد و خواجهنصير کتابهاي زيادي را از بغداد، شام و موصل به اين کتابخانه انتقال داد و مجموعهاي ارزشمند را در يک جا مستقر کرد. اين کتابخانه يکي از بزرگترين کتابخانههاي ايران پس از اسلام است زيرا کتابهايي که در ساوه، نيشابور، بخارا، مرو و قزوين پس از تهاجم مغولان باقي مانده بود به اين کتابخانه منتقل شدند و برخي گفتهاند که اين کتابخانه نزديک به چهارصد هزار کتاب را در خود جاي داده بوده است.
کتابخانه شاهعباس در اصفهان
اهعباس به پيروي از شاه اسماعيل و شاه طهماسب و پدرش سلطان محمد خدابنده به هنر و همچنين کتاب علاقهمند بود. با اينکه وارث کتابخانه نفيس پدربزرگ و پدرش بود، به توسعه آن همت گماشت تا کتابخانه را رونق بخشد و خوشنويسان و تصويرگران بزرگي را در کتابخانه گردآورد که مشهورترين آنها افرادي هستند مانند؛ رضاي عباسي نقاش برجسته دربار شاه عباس، بيک افشار اروميهاي نقاش چيره دست که سالها رياست کتابخانه را عهدهدار بود و علي رضاي عباسي خوشنويس مشهور عصر شاه عباس.
کتابخانه شيخ بهايي اصفهان
شيخ بهايي يکي از دانشمندان، انديشمندان و نويسندگان نامدار ايران و هم دوره شاهعباس بود. وي کتابخانه بزرگ و با شکوهي ايجاد کرده بود.
پس از تهاجم ازبکان به شهر مشهد کتابهاي نفيس آستانه قدس غارت شده بود که به همين دليل شاهعباس پس از سرکوبي ازبکان، شيخ بهايي را ماموريت داد تا کتابهاي باقيمانده از آن تهاجم را جمعآوري و منتقل کند و همين موجب شد تا اين کتابخانه بزرگ بوجود بيايد.
کتابخانه کليساي وانگ جلفاي اصفهان
کليساي وانگ در جلفاي اصفهان در زمان شاهعباس بنياد نهاده شد و از همان ابتدا ارامنه ايران براي آن کتابخانهاي ترتيب دادند. در اين کتابخانه کتابهاي خطي ارمني متعلق به قرنهاي هفتم و هشتم هجري به بعد نگهداري ميشد که البته اين کتابها اکنون نيز در کتابخانه اين کليسا موجود است.
کتابخانه شاه سلطان حسين صفوي
اه سلطان حسين، جداي از تأسيس کتابخانه چهارباغ اصفهان، کتابخانه پانزده هزار جلدي شاه سليمان را نيز به ارث برده بود که همين موجب شد تا ذخيره کتابخانهاش افزايش يابد.
همچنين خطاط مشهور، ميراحمد نيريزي، براي اين کتابخانه استنساخ ميکرد و گفته شده دستمزد وي 90 تومان صفوي بوده که بالاترين دستمزد کتابت است. البته در غارت شهر اصفهان توسط افغانها، بيشتر ذخاير کتابخانههاي اصفهان و همين طور کتابخانه شاه سلطان حسين تاراج شد و از بين رفت.
http://www.ettelaat.com/new/index.asp?fname=2009%5C05%5C05-12%5C14-56-18.htm&storytitle=%DF%CA%C7%C8%CE%C7%E4%E5%9D%E5%C7%ED%20%DE%CF%ED%E3%ED%20%C7%ED%D1%C7%E4