امرداد- تارنگار خبری زرتشتیان ایران

فرید شولیزاده : موبدان موبد «کرتیر هرمزان» تنها فردی است در تاریخ سلسله ساسانی، که در جایگاه پادشاه نیست اما در جای جای پهنه‌ی بزرگ شاهنشاهی ساسانی و در کنار آثار بجای مانده از خاندان سلطنتی،بر سینه‌ی کوه‌ها نام و سیمای وی دیده می‌شود. این در حالی است که معمولا" سنگ نگاره‌ها و سنگ‌نبشته‌ها، خاص طبقه‌ای ممتاز و شناسه‌ای از پادشاهان زمان و احوالات شخصیه ایشان هستند.حال آنکه کرتیر هرمزان پیشوایی مذهبی بود، برون از دایره‌ی خاندان ساسانی و رسیدن به چنین جایگاهی رفیع و منزلتی ممتاز که صرفا" ویژه ی خاندان سلطنتی بوده، نشان از اهمیت کردار و ویژگی منحصر بفرد خدمات و کوشش‌های وی به دربار ساسانیان دارد.
از نگاه طیفی از مورخین تحلیل‌گرا، خصوصا" اگر گرایشاتی مادی‌گرایانه نیز چاشنی کار ایشان باشد، هر عنصر ممتاز مذهبی در تاریخ بشری، که در بسط و گسترش خداجویی و اشاعه هویت دینی در جامعه‌ی انسانی کوشا بوده یک عامل ارتجاعی قلمداد و معرفی می‌شود، این سیاست نوشتاری از سوی برخی از ایشان تا بدانجا پیش می‌رود، که برای خواننده از چهره‌ی روحانیون و پیشوایان برجسته‌ی مذهبی، سیمای افرادی دژخیم، بی‌رحم و خونخوار را ترسیم کرده اند...
در برسی جایگاه تاریخی این شخصیت نیک باور نیز صرفا" بخشی خاص از کتیبه های او پایه تحلیل قرار می‌گیرد و کمتر به سیاست آن دوره‌ی پادشاهان ساسانی در سرکوب گروه‌های ناهمراه توجه می‌شود. پیداست که خود این پادشاهان تا این اندازه که کرتیرهرمزان، چون یک بنیادگرای حقیقی نسبت به دین مزدیسنا از خود شیفتگی و عشق نشان می‌دهد، به دین زرتشتی باور نداشته‌اند و گاهی نیز از آن چون ابزاری بازدارنده بهره برده‌اند؛ برخورد با جریان مانویت را باید از همین دست برشمرد. روشن است که در چنین شرایطی، کرتیر نیز با آن باور ریشه دار مذهبی و شور دینی، چون یکی از کارگزاران محوری سیاست مملکت، پیش از هر چیز، تنها به اجرای سیاست دولت خویش می‌پردازد. بنابراین شایسته است تا در نگاهِ بدو،بعنوان عضوی از یک پیکره‌ی بزرگتر نگریسته شود...
مجموعا" از موبد کرتیر هرمزان هفت سنگ نگاره[=بیشاپور،نقش رستم«سه سنگ نگاره»،نقش رجب، سرمشهد کازرون،برم دلک] و چهار کتیبه[سرمشهد کازرون،نقش رجب،نقش رستم،کعبه زرتشت] بجای مانده است که البته در زمره‌ی سنگین‌ترین متن نوشته‌های پهلوی موجود در جهان از لحاظ ادبیات نوشتاری و مفهاهیم کلامی هستند. زیرا که کرتير يک مقام عالي رتبه مذهبي بوده و از واژه‌ها و عبارت‌هاي خاص ديني و فلسفي زمان خود استفاده مي‌کرده و فهم کلام او نسبت به ديگر کتيبه‌هاي به جامانده از دوران ساساني سخت‌تر است.بطور کلی کتیبه‌های موبد کرتیر دارای دو نگارش متفاوت است، نخست نگارشی که به زندگی نامه او می‌پردازد و با جذابیت چشمگیر تاریخی همراه است و دوم سنگ نوشته هایی که این پیشوای بزرگ دینی،گزارشی از کشف شهود عرفانی و مشاهدات اشراقی خویش را در آن بیان می کند.
موبد کرتیر در زندگی خویش حکومت شش پادشاه ساسانی را تجربه می‌کند و روند پلکانی ترقی را از مقام هیربد تا مقام بی‌سابقه ی«کَرتیر اَهورمَزد مگوپت» و عنوان یگانه و استثنائی«بوختار روان بهرام» ادامه می دهد.آخرین باری که در دوره‌ی ساسانی نامی از کرتیر برده می‌شود، به سال 293م مرزمند می‌شود و آن در سنگ نبشته‌ی «نرسی» درجنوب سليمانيه عراق بر برجی مكعب شكلي معروف به کتیبه‌ی پایکولی است.در این سنگ نبشته واژه «کرتیر اهورمزد مگوپت»[=کرتیر موبد اهورامزدا] برای آخرین بار در دوره ی ساسانی مشاهده می‌شود، پس از این کتیبه بطور کامل نام کرتیر تا پایان روزگار ساسانی محو می‌شود و ديگر اسمي از اين موبد شهير، در سنگ نبشته‌ها و ديگر اسناد به جامانده از دوره ساساني به ميان نيامده‌است.
مورخان معتقدند نرسي، پادشاه ساساني به دليل افزايش بيش از اندازه قدرت کرتير، او را از صحنه سياسي حذف كرد، اما هيچ کس درباره چگونگي خروج اين شخصيت مذهبي از صحنه قدرت اظهار نظر نکرده است. گروهي معتقدند كرتير را به اشارت نرسي به قتل رسانده‌اند؟ قطعا" کرتیر در روزگار به قدرت رسیدن نرسی، مورد غضب وی قرار گرفته، چه کرتیر هواخواه سرسخت بهرام دوم بود و نرسی، بهرام دوم را رقیب و دشمن سرسخت خویش می شمارد. در کتیبه‌ی پایکولی، نرسي به شرح در گذشت بهرام دوم و حركت نرسي از ارمنستان[مقر فرمان رواييش در زمان سلطنت بهرام دوم] به سوي ايران و ملاقاتش با بزرگان ساساني در پايكولي و سپس  شكست بهرام سوم(پسر بهرام دوم) و به سلطنت رسيدن نرسي و اسامي ياري دهندگانش و صلح با روميان مي پردازد.
شرح مفصل و جامع این نوشتار را در هفته‌نامه‌ي امردادشماره‌ةاي ۲۰۷ و ۲۰۸  بخوانید...