سرویس تاریخ- یادی از بم در سالگرد زلزله ویرانگر 1382
به مناسبت پنجم دی ماه سالگرد زلزله بم
بم؛ شهری که بود
گروه تاریخ: در ساعت پنج و بیست و هشت دقیقه صبح روز جمعه پنج دی ماه هشتاد و دو ، زلزله مهیبی به قدرت شش و سه دهم ریشتر در شهر تاریخی بم ؛ شهر قنات، خشت و درختان خرما که در فاصله حدودی هزار کیلومتری جنوب شرق تهران، پایتخت ایران واقع است اتفاق افتاد و بسیاری از محله های آنرا ویران کرد. ارگ تاریخی بم در این زلزله ویرانگر به شدت تخریب شد.
بم باستان
به نوشته اعتمادالسلطنه در کتاب « تاريخ منظم ناصري » ؛ بم از بناهاي بهمن بن اسفنديار است. در روزگار پایانی دوره اشكانيان، از لشكركشي اردشير به منطقه اي كه بم در آن قرار داشت، مطالب فراواني در دست است. نام آثار باستاني پيرامون قلعه بم امروزي، مانند « نرماشير » و « قلعه دختر » ، از زمان ساسانيان حتا پيش از آن در منابع ديده مي شود. منطقه بم در دوره اشكانيان نيز آباد بوده است. بابر با نوشته كارنامه اردشير بابكان، او در لشكركشي خود به دژ گذاران (در شاهنامه: كجاران) با هفتان بوخْت ( در شاهنامه: هفتواد)، پادشاه آن منطقه، به جنگ پرداخت . فردوسي محل كجاران را در خطه درياي پارس (خليج فارس و درياي عمان) آورده است . از لحاظ جغرافياي آن زمان، درياي پارس پهناورتر بود وبطليموس آن را پرسيكوس سينوس ضبط كرده است (محمد جواد مشکور: «نام خليج فارس»، در مجموعه مقالات خليج فارس)
بنا به نوشته كارنامه اردشير بابكان، هفتان بوخت در دژ گذاران پادشاهي مي كرد، و دژ گولار و دستگرد (دستجرد= مزرعه)، جزو دژ گذاران به شمار مي آمد. به نوشته فردوسي، هفتواد پس از كشتن يكي از امراي محلي، بر سر كوهي نزديك كجاران دژي ساخت كه شاید از نخستين پايه هاي قلعه بم بوده باشد ، چون در آن نزديكي جز كوه سنگي كه امروزه ارگ بم بر روي آن است، كوهي ديده نمي شود.
فردوسي رويداد تاريخي لشكركشي اردشير را با افسانه شگفت انگيزي در هم آميخته است؛ براي مثال از دختر هفتواد «اختر» (بخت و اقبال) سخن گفته كه به پنبه ريسي مي پرداخته است. او با پرورش كرمي در دوكدان و استفاده از فَره «اختر» (اقبال) كرم، توانسته بود طرازي فراوان بريسد كه سبب ثروتمند شدن هفتواد شده بود. بنابر مطالب شاهنامه قلمرو هفتواد كه شاه آن منطقه شمرده مي شد، از درياي چين تا كرمان بود . بنا بر كارنامه اردشير بابكان، هنگام لشكركشي اردشير به گذاران، هفتواد بر بومِ سِند و مكران و درياي پارس نيز فرمانروايي داشت . اردشير بي شك از راه سيرجان – دارزين يا جيرفت – دارزين به بم لشكر كشيده است. چون لشكر دوازده هزار تني او نمي توانسته است از مسير بدون آب (رود) و چمنزار پيشروي كند، در شاهنامه بارها از واژه آبگير در مسير اين لشكركشي سخن به ميان آمده كه به نظر می رسد همان هليل رود يا رود لاله زار است .
در كارنامه اردشير بابكان همچنين آمده است كه در جنگ دوم، پس از پيروزي اردشير و كشته شدن هفتان بوخت، اردشير «خواسته و زر و سيم از آن به دژ به هزار بار شتر كرد و به گوار (اردشير خُرّه) گسيل كرد» . طبري نيز اين نوشته ها را را پذیرد . به نوشته او، اردشير به اَلّار ( گُلار) از رستاق (از مناطق روستايي) كوجَران (كجاران) لشكركشيد و مال و گنج فراوان به دست آورد كه اين ثروت بي ترديد از توليد ابريشم آن منطقه بوده است. به نظر می رسد انگيزه لشكركشي اردشير به گذاران نيز به دست آوردن ثروت حاصل از ابريشم بوده است. بارون كارا دو وو، پس از بررسي موشکافانه شاهنامه، به اين نتيجه رسيده است كه خاستگاه ابريشم، بايد ايران باشد، نه چين .
تاريخچه ارگ بم
زندگی در بم و اطراف آن از شش هزار سال قبل شكل گرفته و در دورانی از تاريخ در مكانی كه ارگ ناميده میشد تمركزی به وجود آمد.
بم به علت قرار گرفتن در مسير يكی از مهمترين شاهراههای بين المللی عهد باستان راه ادويه نام گرفته بود كه از شعبه های اصلی و مهم راه ابريشم محسوب میشد. راه تجارت بين شرق و غرب كه اهميت استراتژيك مهمی داشته است.
صنعت ابريشم بافی از این راه به چين و از طريق جاده ادويه به هند رسيده بود.
ارگ بم كه درواقع در روزگاران كهن شهر بم همين قلعه بود، در شمال شرقی شهر بم، بربالا و دامنه صخره ای عظيم با خشت و گل ساخته شده است. سابقه تاريخی ارگ بم به موجب نوشتههای تاريخی، از جمله حدودالعالم و تاريخ وزيری به دو هزار سال پيش میرسد. ارگ بم تاحدود 180 سال پيش هنوز محل سكونت عده ای از اهالی بم بود.
مجموعه ارگ بم، شامل شهر قديم و قلعه، قريب به 20 هكتار (طول ضلع غربی ارگ520 و عرض آن 430 متر است) وسعت داشت و مسافت ارگ و قلعه، قريب 6 هكتار بود.
دورتادور قلعه خندقی های عميق وجود داشت كه آن را از يورشها مصون می داشت. برج ديدهبانی در فواصل معين روی باروهای قلعه قرار داشتند.
درميان قلعه عمارت حاكم نشين برروی صخره ای طبيعی بنا شده بود كه دارای پنج طبقه بود و همگی از خشت و گل.
ستونها و قوسها باقی مانده در قلعه بم، مغازه های نانوايی، روغنگيری و قفسه های خشتی در بازار قلعه نشان از رونق گذشته آن داشت.
در دوره اسلامی، دو مسجد با نامهای مسجد جامع و مسجد حضرت محمد و حسينيه شامل يك صحن، يك ايوان دو طبقه قرينه هم و چند اتاق در ارگ تاريخی بم ساخت شده بود كه همه آنها در جريان زلزله نابود شد.
در ارگ بم يك زورخانه به شيوه ساير ورزشگاههای سنتی از چهار ايوان، يك گنبد و گود نيز وجود داشت كه آنها نيز ويران شد.
ارگ بم تنها يك ورودی داشت كه طاق ورودی آن قابل مقايسه با قوسهای دوره ساسانی بود. لطفعليخان زند در همين قلعه به وسيله محمدعلی خان زابلی حاكم قلعه بم دستگير شد. آخرين محاربه در اصطبل همين قلعه روی داده بود.
ارگ بم تا سال 1254 هـجری قمری و غایله آقاخان محلاتی مسكونی بود.