سرویس تاریخ - واکاوی نام «خلیج پارس» در حقوق بینالملل
واکاوی نام «خلیج پارس» در حقوق بینالملل
آنچه هر ایرانی آگاه و هوشیار باید بداند
کیخسرو دارابیان: نام شاخابی که نجد ایران را در بخش نیمروز(:جنوب) از شبه جزیرهی عربستان جدا میسازد، در حقوق بینالملل خلیج فارس(:شاخاب پارس) نامیده میشود. این شاخاب از روزگاران بسیار کهن، از آن زمان که حافظهی تاریخی بشر یاری میدهد، با نام خلیج پارس خوانده شده.
در دههی ۱۹۶۰میلادی با تحریک دستهای پشتپردهی استعمارگران و اوج گرفتن تب پانعربیسم در میان شیخنشینهای تازه تاسیس کرانهی جنوبی خلیج پارس، کشورهایی که تاریخ تاسیس آنها از پیشینهی بسیاری کارخانههای ایرانی هم کمتر است، نخستین زمزمههای واژهی جعلی «خلیج عر...» شنیده شد.
دولت ایران به نوبهی خود با تصویب دو قطعنامه در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نام «خلیج پارس» را رسماً و از لحاظ حقوقی وارد اسناد این سازمان کرد. قطعنامهی نخستین به شمارهی«UNAD ۳۱۱ Qen» در 5مارس ۱۹۷۱ و قطعنامهی دوم به شمارهی «UNLA ۴۵٫۸.۲» در ۱۰ اوت ۱۹۸۴ تصویب شدند. مدعیان بیهویت آن واژهی مجعول در هر دو نوبت کوچکترین سند معتبری پیرامون مدعای پوچشان به مجمع عمومی ارایه ندادند و تنها به بیان طوطیوار گفتههای اربابان استعمارگرشان بسنده کردند...
باید دانست که در نقشههای معتبر بینالمللی چاپ شده در یکسده گذشته و پیش از آن و نیز در بیشتر نقشههای دریانوردی، اسناد و معاهدات این بدنه از آب با نام خلیج فارس یا «دریای پارس» شناخته میشود. بازتاب کاربرد سنتی این موضوع، از زمان جغرافیدانانی چون «استرابون» و «بطلیموس» و واقعیتهای ژئوپولیتیک شاهنشاهی نیرومند هخامنشی در آن روزگار سرچشمه میگیرد که تمام خط ساحلی شمالی این شاخاب و بخشی از امارتهای محلی در سواحل عربستان را دربرداشت.
تا پایان سدهي 19 میلادی، واژهی «دریای عر...» برای اشاره به آنچه که امروز در حقوق بینالملل بهعنوان «دریای سرخ» شناخته میشود، بهکار میرفته است. این کاربرد [برای دریای سرخ] نیز توسط «استرابون» و «بطلیموس»، که آن را «Sinus Arabicus» مینامیدند، به درون نقشههای اروپایی راه پیدا کرد. هر دوی این جغرافیدانان، از نام «خلیج فارس» برای اشاره به بدنه آبی که بین شبه جزیرهی عربستان و ایران است استفاده میکردند. در آغاز روزگار اسلامی، جغرافیدانان مسلمان این بدنه را «بحر فارس» یا «دریای پارس» می خواندند. پس از آن، بیشتر نقشههای دریانوردی اروپایی تا روزگار امروز، از این شاخاب با نام «خلیج فارس» یاد کردهاند و از واژه بندی مشابه (Sinus Persicus) استفاده کردهاند، ایشان این نام را از منابع مسلمانان گرفته بودند.
پیشینهی جعل نام «خلیج فارس»
درباره نام خلیج فارس تا اوایل دههی ۱۹۶۰میلادی هیچ گونه بحث و جدلی در میان نبوده و در تمام منابع اروپایی و آسیایی و امریکایی و دانشنامهها و نقشههای جغرافیایی این کشورها نام «خلیج فارس» در تمام زبانها به همین نام یاد شدهاست. اصطلاح «خلیج عر...» برای نخستینبار در دورهی قیمومت شیخنشینهای خلیج فارس توسط کارگزاران انگلیس و بطور ویژه از طرف یکی از نمایندگان سیاسی انگلیس مقیم در خلیج فارس به نام «رودریک اوون» استفاده شد. وی در کتابی بنام «حبابهای طلایی در خلیج ع...» در سال ۱۹۵۸م نوشت: «من در تمام کتب و نقشههای جغرافیایی نامی غیر از خلیج فارس ندیده بودم ولی در چند سال اقامت در سواحل خلیج فارس متوجه شدم که ساکنان ساحل عرب هستند بنابر این ادب حکم میکند که این خلیج را ع... بنامیم.»! وی و فرد دیگری بنام «سر چارلز بلگریو» به قصد تفرقه بین ایران و کشورهای عرب این موضوع را مطرح کردند. «سر چارلز بلگریو» که بیش از ۳۰سال نمایندهی سیاسی و کارگزار دولت انگلیس در خلیج فارس بوده، پس از مراجعت به انگلستان در سال ۱۹۶۶م کتابی درباره سواحل جنوبی خلیج فارس منتشر کرد و در آن نوشت که «عربها ترجیح میدهند خلیج فارس را خلیج ع... بنامند». وی پیش از انتشار کتاب و مراجعت به انگلستان در تماس با مقامات امارات جنوبی خلیج فارس این فکر را در آنها القا کرد و تصادفی نیست که بلافاصله پس از انتشار کتاب «سرچارلز بلگریو» که نام قبلی سواحل جنوبی خلیج فارس یعنی «ساحل دزدان» را بر روی کتاب خود نهاده اصطلاح «الخلیج الع...» در مطبوعات کشورهای عربی رواج پیدا کند و در مکاتبات رسمی به زبان انگلیسی نیز اصطلاح «آرابیان گولف» جایگزین اصطلاح معمول و رایج قدیمی «پرشین گولف» میشود.
(نقشه ای از سال 1719م که از واژه بندی «خلیج پارس» استفاده کرده است.)
(نقشه جان جًنسون، سده 17 میلادی (MARE ELCATIF olim SINUS PERSICUS))
(نقشه ای از واژهنامه جامع هنر، علوم و ادبیات نوشته آبراهام ریز، به سال 1820م)
(نقشه فرانسوی به تاریخ 1740م)
(نقشه جیاکومو گَستَلدی، حدود 1548م، که توسط جرارد تیبِتس، تاریخ نگار نقشه کش، بعنوان نخستین نقشه نوین منطقه علامت گذاری شده است.)
(نقشه سوئیسی به تاریخ 1540م، که برپایه جغرافیای بطلیموس است.)
(یک نقشه بریتانیایی در سال 1808م که نام «خلیج پارس» را نشان میدهد.)
(یک نقشه آلمانی از سال 1598م که برای این بدنه آبی از واژه بندی «Persicus» استفاده کرده است.)
(نقشه از سال 1610م توسط نقشهکش هلندی یودوکوس هوندیوس که از واژه بندی «Persicus» استفاده کرده است.)
(نقشه توسط سباستیان مونستِر، 1588م)
(نقشه فرانسوی به تاریخ 1540م)
(نقشه دیگری از سده 16 که واژه بندی «Sinus Persicus» در پایین نقشه سمت راست نمایان است.)
(نقشهای توسط آبراهام اورتِلیوس به تاریخ 1580م که از واژه بندی «خلیج پارس» (MAR MESENDIN ol. Sinus Persicus) استفاده کرده است.)
(نقشهای از سال 1531م که نشان دهنده نام Sinus Persicus است.)
(نقشه منطقهای که نشان دهندهی نام «بحر فارس» به زبان عربی است، از سده 9 میلادی از کتاب الاقالیم نوشته استخری جغرافیدان ایرانی.)
دیدگاه ایران
ایران به شدت از واژه بندی تاریخی «خلیج فارس» در برابر واژهی مجعول «خلیج ع...» دفاع میکند. دولت ایران در روز ۱۳امردادماه ۱۳۳۷ به شوند دگرگونی نام خلیج فارس به خلیج ع... از سوی عراق و برخی دیگر از کشورهای عربی و البته انگلستان اعتراض خود را به دولت جدید عراق به رهبری «قاسم» که با یک کودتای نظامی بر سر کار آمده بود و تمایل به حرکتهای پانعربیسم مصر به رهبری جمال عبدالناصر داشت، اعلام کرد.
همچنین دولت ایران در همان زمان در برابر این نام مجعول واکنش نشان داد و گمرک و پست ایران از قبول محمولههایی که بهجای «خلیج فارس» نام جعلی «خلیج ع...» بر روی آن نوشته شده بود، خودداری کرد. ایران همچنین در مجامع و کنفرانسهای بینالمللی نیز در صورت به کار بردن این اصطلاح ساختگی از سوی نمایندگان کشورهای عرب واکنش نشان میداد. در این زمان بعضی از کشورهای عربی حتی اعتبار هنگفتی از محل درآمدهای کلان نفتی خود در اختیار بعضی از ماموران سیاسی در خارج میگذاردند تا با تطمیع مطبوعات خارجی نام مجعول خلیج ع... را به جای خلیج فارس رواج بدهند. در نیمه نخست بهمنماه سال ۱۳۷۰خورشیدی سر ویراستار سازمان ملل متحد با اشاره به اعتراضهای پیاپی نمایندگان ایران در آن سازمان به استفاده از نام ساختگی خلیج ع... در اسناد این سازمان از کارکنان سازمان ملل خواسته تا اعتراض دولت ایران را همیشه در نظر داشته باشند. کار به جایی رسید که در یازدهم شهریورماه ۱۳۷۱ هنگامی که «حیدر ابوبکر العطاس» نخستوزیر جمهوری یمن در اجلاس سران جنبش عدم تعهد که در جاکارتا پایتخت اندونزی برگزار میشد، از نام ساختگی خلیج ع... استفاده کرد، با اعتراض شدید نمایندگان ایرانی رو به رو شد. او سرانجام از نمایندگان ایران عذرخواهی کرد. و این عمل را غیر عمد خواند.
دسیسههای دولتهای عربی
بیشتر کشورهای عربی، دربرگیرنده شورای همکاری کشورهای عرب خلیج [فارس]، بر نام «خلیج ع...» صحه گذاشتهاند. در این میان «امارات متحده عربی»، استفاده از واژه بندی «خلیج فارس» را در سرتاسر آن سرزمین ممنوع کرده است. این تحریم در امارات متحده عربی برای کتاب های درسی، انتشارات و روزنامه ها بکار بسته می شود. در بیست سال گذشته، مقالات و کتابهایی که در دفاع از تغییر نام خلیجفارس در همین کشورهای تازه پایه گذاری شده، منتشر شده، که تمام آنها بر این 2 گفته استوار است:
ـ «رودریک اوون» در کتاب «حبابهای طلایی در خلیج عربی» نوشتهاست: «در همه نقشههایی که دیدهام، خلیجفارس در آنها ثبت شده، اما من با زندگی در بحرین دریافتم که ساکنان این دریا عرب هستند، پس ادب حکم میکند که این دریا را «خلیج ع...» بنامیم. (این در حالی است که کمیسیون دائمی نامهای جغرافیایی انگلستان برای استفاده رسمی در برتانیا، واژهی «خلیج فارس» را بهعنوان نام درست این شاخاب اعلام کرده است.)
ـ کشورهای عربی بیشتر از ایران هستند.
دیدگاه سازمان ملل متحد
سازمان ملل چندینبار از کارکنان دبیرخانهاش درخواست کرده است که تنها از واژه بندی «خلیج فارس» بعنوان استاندارد طراحی جغرافیایی برای این بدنه از آب استفاده کنند. دبیرخانه سازمان ملل در دو بخشنامه به سالهای 1994 و 1999 این موضوع تصریح میکند.
دبیرکل سازمان ملل در هنگام به جریان بودن قطعنامه شماره «27 715A» در 23 آوریل 1952، «خلیج فارس» را نام رسمی این بدنه از آب اعلام داشت. استفاده از نام «خلیج ع...» توسط هشتمین کنفرانس استانداردسازی نامهای جغرافیایی سازمان ملل در 27 اوت 2002، «نکوهیده» توصیف شد.
ایالات متحده آمریکا
ایالات متحده برپایه تصمیمی که در سال 1917 هیات نامهای جغرافیایی وزارت امور خارجه این کشور گرفت، نام «خلیج فارس» را به رسمیت شناخت. بر پایه آن تصمیم: «از آنجا که توسط هیات نامهای جغرافیایی ایالت متحده به رسمیت شناخته شده است، نام بدنه آبی که میان ایران و دولتهای عربی شورای همکاری خلیج قرار دارد، خلیج فارس است. عربها به دلایل سیاسی، گهگاه به آن با عنوان خلیج ع... اشاره میکنند»
در سالهای اخیر، به علت همکاریهای فزاینده نظامی آمریکا با کشورهای عرب خلیج فارس ، بخشهای گوناگون نیروهای مسلح این کشور فرمانهایی برای اعضای خود صادر کردهاند که زمان حضور در خلیج فارس بهویژه در «امارات متحده عربی» از واژهی «خلیج فارس» استفاده نکنند. به دلایل مشابه، شعبههای دانشگاههای آمریکایی در دوبی و ابوظبی نیز در مواد آموزشی خود، ارجاع به «خلیج فارس» را از قلم انداختهاند.
اطلسها و رسانهها
در سال 2004م، انجمن جغرافیایی ملی (یکی از بزرگترین سازمانهای علمی و آموزشی غیرانتفاعی دنیا در ایالات متحده آمریکا)، ویرایش تازهی اطس جغرافیای ملی جهانی خود را منتشر ساخت و در آن از واژهبندی «خلیج ع...» بهعنوان نام دیگر (با تایپ مشابه و در پرانتز) «خلیج فارس» استفاده کرد. این موضوع موجب اعتراضات سنگین بسیاری از ایرانیان، بهویژه جامعه کاربران اینترنتی شد که نتیجهی آن، تحریم انتشارات آن انجمن توسط دولت ایران شد. آن انجمن در 30 دسامبر 2004، از تصمیم خود بازگشت و یک اطلس تجدید نظر شده را منتشر ساخت و ارجاع پرانتزی را برداشت و یادداشتی را با این درونمایه بدان افزود: «از نظر تاریخی و بهطور عمومی خلیج فارس شناخته میشود، برخی به این بدنه از آب با عنوان خلیج ع... اشاره میکنند». همچنین، نامهای عربی جزایر سه گانه را نیز برداشت و آنها را با نامهای ایرانی جایگزین نمود.
سالنامه 2000 «اسویشیتد پرس» توضیح میدهد: «خلیج فارس یک نام ثبت شدهی کهن، و بهترین گزینه است. «برخی ملتهای عرب آن را خلیج ع... مینامند. از خلیج فارس تنها در نقل قولهای مستقیم بکار ببرید و در متنی توضیح دهید که این بدنه از آب بهعنوان خلیج فارس شناخته شده است».
برخی اطلسها و رسانهها نیز بدون هرگونه دلیلی تنها از واژه بندی «خلیج» استفاده میکنند. ایران این امر را یک کاربرد بیطرفانه نمیپندارد و به آن بهعنوان بخشی از همکاری فعالانه برای از یاد بردن نام تاریخی آن نگاه میکند. در همین راستا، ایران در 15 ژوئن 2006 فروش «اکونومیست» را در ایران ممنوع اعلام کرد زیرا در یک نقشهی مهم آن، خلیج فارس را با عنوان «خلیج» نشان داده بود.
در همین راستا در تارنمای امردادنیوز بخوانید:
خلیج فارس؛ تا ابد فارس بمان
10 اردیبهشت ماه مسابقه نقاشی شاخاب فارس در اهواز برگزار میشود
امضا براي حذف نام دروغين شاخابع... از نقشهي Google Earth
گستاخيهاي امارات اگر تكرار شود واكنش شديد ايرانيان را در پي دارد