نگاهی نو به فرزانگان زرتشتی
دستور دکتر داراب پشوتن سنجانا
دستور دکتر داراب پشوتن سنجانا

 در دفتر زمانه فتد نامش از قلم    هر ملتی که مردم صاحب قلم نداشت

 فرید شولیزاده: شمس العلما دستور دکتر داراب پشوتن سنجانا             [SANJANA, shams ul ulama.dr.dastur Darab Peshotan] دومین فرزند دستور پشوتن بهرام سنجانای نام آور؛در هجدهم نوامبر1857م در شهر بمبئی هندوستان دیده به جهان گشود. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در بمبئی گذراند و سرانجام در سال 1880م دانشنامه خود را از دانشگاه انگلیسی(Elfinston) با رتبه‌ای ممتاز دریافت کرد.در دوران تحصیل، به‌واسطه نبوغ بسیار و پیشرفت سریع در فراگیری زبان‌های باستانی [اوستایی،پهلوی،ساسنکریت] موفق به اخذ یک مدال طلا و نشان لیاقت می‌شود. همزمان با پژوهش در نسک باستانی به فراگیری زبان‌های فرانسه و آلمانی نیز همت می گمارد که مایه تتبعات و پژوهش‌های سودمندی در آینده او می‌شود.

دو سال پس از فارغ التحصیلی، دانشگاه دولتی بمبئی دستور داراب سنجانا را با سمت استاد کرسی زبان پارسی به عضویت هیت علمی خود می‌پذیرد که همکاری دستور داراب با آن دانشگاه تا پایان عمر ادامه می‌یابد. مقارن همین دوران است[سوم نوامبر1882م] که انتشار پژوهش‌های دینی ایشان با درج نوشتاری تحت عنوان «دکترین اوستا درباره ارتباط جسم و روح بشر» در روزنامه‌ی «بمبئی گازت» آغاز می‌شود.

در سال 1885م نخستین ترجمه خویش یعنی«تمدن ایرانیان خاوری در عصر اوستا» را که مشتمل بر مجموعه یادداشت‌های دکتر ویلهلم گیگر و پروفسور اشپیگل است را از آلمانی به انگلیسی برگردانده و منتشر می‌سازد. سپس نوبت به یکی از مهمترین آثار وی، کتابی تحت عنوان «اظهارات بی دلیل پیرامون ازدواج‌های نسبی در ایران باستان» می‌رسد که به سال 1888م انتشار می‌یابد(١).در نگارش این کتاب دستور دکتر داراب سنجانا با کوشش و کیاستی ستودنی، مفاهیم خاص متن‌های اوستایی و پهلوی را در این مورد به جلوه در می‌آورد. چهار سال بعد به سال 1892م دستور داراب مقاله‌ای بلند بالا و بی‌سابقه تحت عنوان «وضع زنان زرتشتی در روزگاران دور» را به رشته‌ی تحریر در می‌آورد. نوشتاری که ناگه نگارنده تا امروز ارزش تحقیقی و علمی خویش را از دست نداده و هنوز بوی تازگی می‌دهد.

در سال 1894م دستور داراب برای گشودن راه‌های مؤثرتر در خواندن و ترجمه‌ی متون پهلوی دست به انتشار رونوشتی عکس برداری شده از متون پهلوی به انضمام یک معرفی نامه جامع، شامل مقابله نسخه فوق با نسخه های ایرانی می‌زند، این مجموعه تحت عنوان «موجودیت متون پهلوی،مکمل نیرنگستان» بوسیله شعبه بمبئی «موسسه سلطنتی آسیایی»[1894 – 1914] به چاپ می رسد.طی دو سال بعد متن های پهلوی «مینوی خرد»،«زند وندیداد» و «کارنامه اردشیر بابکان»[1896م] را مشتمل بر اصل متن، معرفی،یادداشتهای انتقادی،واژه شناسی و ضمینه ای بر تاریخ این نسک بوسیله ی دستور داراب با ترجمه به دو زبان انگلیسی و آلمانی آراسته و منتشر می شوند(٢).

سپس نوبت به ترجمه چند اثر دیگر از دکتر ویلهلم گیگر و پروفسور ویندشمن،دانشمندان خاور شناس آلمانی می رسد که دستور دکتر داراب سنجانا آنها را در مجموعه ای تحت عنوان «زرتشت در گاتها» به همراه ضمیمه ای درباره «نامه تنسر به گشنسب» و اظهار عقیده هایی پیرامون نظریه جیمز دارمستتر درباره ی نامه ی فوق و نیز زمان اوستا در لایپزیک به زبان آلمانی به چاپ می رساند.

 اما نام آورترین اثر دستور سنجانا که تا ابد در خاطر پژوهشگران و دانشجویان زبان پهلوی پایدار خواهد ماند،ترجمه و انتشار جلد دهم تا نوزدهم کتاب بزرگ «دین کرد» است. اندیشه ی ترجمه این اثر حجیم و گسترده زمانی در وی ایجاد شد که با مساعی پدر دانشمندش[دستور پشوتن] جلد پنجم دینکرد را که پدر از پهلوی به گجراتی برگردانده بود در سال 1888م از گجراتی به انگلیسی ترجمه کرد.پس از درگذشت پدر در سال 1898م دستور داراب کتاب نهم دینکرد را هم به انگلیسی ترجمه کرد،سپس نوبت به کار اصلی یعنی ترجمه کتاب های دهم تا نوزدهم از پهلوی به انگلیسی رسید این دوره نزدیک به بیست و یک سال به طول می انجامد،کاوش صبورانه و کار مشقت بار بر روی پیچیده ترین متن پهلوی که از فرهنگ ایران باستان بجای مانده است.متنی پُر شور که در مقام مقایسه،تفسیر آن هنوز بسیار شاق است(٣).بیماری که دستور داراب در سالهای آخر عمر با آن دست به گریبان بود،ایشان را از اینکه نتواند این کار شگرف را به انجام برساند غرق در تألم می ساخت ولی سرانجام در سال 1928م با چاپ آخرین جلد کتاب دینکرد خشنودی فراوانی حاصل نموده،اثری پدید آمد بس عظیم که حاصل پنجاه و چهار سال(1874_1928) عمر مفید پدر و پسری دانشمند و فرزانه بود.از دیگر آثار دستور داراب می توان به برگردان متن پهلوی«ائوگمدچا»[لندن 1925م]، «زرتشت و گشتاسب» ، «هنر ایرانیان» ، «زرتشت و تعالیم او از منظرگاه متون باستانی» ، «الفبای ایرانی» ، «سیاوخش و سودابه» ، «gootema در اوستا»[لایپزیک 1898م] اشاره کرد.

چنین فداکاری و از خودگذشتگی که با عمری کند و کاو و پژوهش عجین بود،بی اجر و سپاس باقی نماند.دستور داراب در سال 1888م به عضویت «مجمع امین صلح» انتخاب گردید.در سال 1892م به هموندی «انجمن سلطنتی آسیایی بریتانیا و ایرلند» پذیرفته شد.در سال 1898م به مقام شامخ دستور بزرگی[موبد موبدان] پارسیان بمبئی مفتخر گردید.در سال 1899م دولت فخیمه هند به پاس سالها پژوهش و دانشورزی،دستور دکتر داراب سنجانا را به لقب شمس العلما[خورشید دانش] که عالی ترین مقام علمی در کشور هندوستان است مفتخر و از او رسما" قدر دانی نمود.

این قدردانی ها منحصر به جامعه هند نبود بلکه کانون های ایرانشناسی در اروپا و آمریکا نیز از وی تجلیل و قدردانی بی مانندی بعمل آوردند،در سال 1925م یک جلد کتاب یادنامه به افتخار وی در اروپا منتشر گردید در این کتاب برجسته ترین دانشمندان خاورشناس آن روزگار برای نشان دادن احترام خود به خدمات شایسته دستور داراب به زبان های پهلوی و اوستایی،با شرکت خویش در به ثمر رسیدن این کتاب از او تجلیل بعمل آوردند.سرانجام دانشگاه ماربورگ[university of Marburg] وی را با اعطای درجه دکترا[ph.d] در رشته ی فلسفه مفتخر ساخت.

شمس العلما دستور دکتر داراب پشوتن سنجانا همیشه در بهره دادن به اعضای جامعه زرتشتیان از تحصیلات و تحقیقات عمیق خود از اندیشه های اشو زرتشت آماده و کوشا بود و همواره می کوشید تا شوق و علاقه پژوهش در زبان پهلوی و اوستایی در میان جامعه گسترش یابد.سر انجام در تاریخ 15اوت1931 طومار یک چنین زندگی بزرگ، فعالانه و مفیدی در هم نوردیده شد و دستور دانشمند در سن 83 سالگی در بمبئی چشم از گیتی فرو بست.

فیلسوف بزرگ پارسی،شادروان دستور دکتر ایرج جهانگیر تاراپوروالا به یاد درگذشت ایشان مینویسد:«دوره زندگانی پربار دستور داراب به سالها زحمت در راه شناخت و شکافتن رُموز «MMS»[=نسک خطی پهلوی] گذشت،متن هایی که نیازمند دقت فراوان در تشریح،استخراج و ویراستاری هستند.ایشان در پی خویش آثاری به جای گزاردند که بهترین گواه خستگی ناپذیری و اشتیاق بی پایان وی نسبت به ترویج پژوهش زبان پهلوی است.آثار وی که با عمری پژوهش بوجود آمد؛برای نسل های آینده هم چون یک یادگار تاریخی باقی خواهد ماند و نام درخشان او را به عنوان یک دانشمند بزرگ زبان و ادبیات پهلوی و یک دستور بزرگوار جاودان خواهد ساخت...[بمبئی ،16آوریل1932]»

منبع: فصلی از کتاب چاپ نشده ای از نگارنده تحت عنوان «نگاهی نو به فرزانگان زرتشتی». 

پی نوشت:

١: یک سال پیش ارائه این کتاب ، در سال 1887م دستور داراب چکیده ای از این کتاب را در قالب رساله‌ای بنام اتهام پیروی ایرانیان باستان از زناشویی با محارم عرضه و آن را در انجمن سلطنتی آسیایی شعبه بمبئی خواند. در پایان جلسه فرنشين نام آور آن انجمن «دکتر وست» چنین گفت:«گمان نمی رود کسی بهتر از ایشان می توانست با چنین علاقه‌مندی و روحیه قوی و با ارائه دلایل قانع کننده و شواهد تاریخی و علمی این عمل را انجام دهد».

٢: کارنامه اردشیربابکان در سال 1896م بوسیله ی دستور داراب به زبان‌های انگلیسی و گجراتی برگردانیده شده است.

٣: هم اکنون در ایران دکتر فریدون فضیلت به‌گونه‌ي شبانه‌روزی بیش 15 سال است که عمر شریف خویش را صرف کاوش و ترجمه این متن بزرگ کرده است و گويا که این پروژه تا 10 سال دیگر نیز به درازا انجامد…

در اين‌باره :
شمس‌العلما دستور دکتر مانکجی نوشیروان جی‌دهالا