نگاهی نو به فرزانگان زرتشتی 
شمس‌العلما دستور دکتر مانکجی نوشیروان جی‌دهالا
دستور دكتر مانكجي نوشيروان جي‌دهالا

ز استاد چو وصف جام جم بشنودم    خود جام جهان نمای جم من بودم

فرید شولیزاده: ایدریاد یابد انوشه روان شمس العلما (عالی ترین درجه علمی کشور هندوستان)دستور دکتر مانکجی نوشیروانجی دهالا،دستوران دستور پارسیان هند و پیشوای فرزانه ی زرتشتیان جهان،فخر آزادگان و سرمشق خداجویان و دین باوران راستین.آن بزرگ مُرشدی که وجود بی مانندش به راستی جام جهان نمای جم می بود.چه سرچشمه ای بود جوشان از راستی و معدنی بود غنی از دانش توحیدی.پاکمردی که در سراسر عمر پُربرکتش با اندیشه،گفتار و کردار نیک زیست.آن آموزگار بزرگی که در راه شناساندن حقیقت آموزه های اشوزرتشت هر سختی،ناهمواری و ناملایمتی را به جان خویش خرید و چه بسیار که در این راه مورد طعن و لعن گروهی از همکیشان متعصب و جاهل خود قرار گرفت.اما چون البرز کوه، استوار و پابرجای تا آنجا که توان داشت در راه سربلندی دین و ترویج دینداری کوشید. عمری با سادگی زیست و در طی طریق طریقت گدازنده اشو زرتشت،عاشقانه سوخت. به راستی که دستور دهالا تجسم زندۀ یک اَشون و بحَق سوشیانت زمان بود...
دستور مانکجی دهالا در بیست و هفتم سپتامبر 1875م در شهر«سورت» هندوستان چشم به جهان گشود.دوران ابتدایی تحصیل خویش را در مدرسه سر جمشید جی جی جی باهای در بمبئی گزراند.سپس در مدرسه ملافیروز در محضر درس شادروان استاد «خورشید جی رستم جی کاما»،استاد نامی و پیشگام آموزش های نوین زبانهای ایران باستان به تحصیل پرداخت.دستور مانکجی دهالا پس از سپری کردن تحصیلات مقدماتی زبان های اوستا و پهلوی در نزد خورشید جی کاما،راهی آمریکا شد تا در دانشگاه های آکسفورد نیویورک و سپس کلمبیا تحت آموزش پروفسور«ویلیام جکسن» استاد نامی زبانهای اوستائی و سانسکریت به تحصیل ادامه دهد.
دستور مانکجی دهالا تحصیلات خویش را با کارنامه ای ممتاز و اخذ مدرک دکترا در رشته زبان و ادبیات اوستایی به پایان رساند.او برخلاف بسیاری کرسی استادی و زندگی در آمریکا را رها کرد و به هند مراجعت نمود با این اُمید که آموخته ها و دانش خویش را در طبق اخلاص به همکیشانش عرضه کند... دستور دکتر مانکجی دهالا از طرف زرتشتیان ایالت سند و بلوچستان[پاکستان امروزی] ابتدا به مقام دستوری و سپس به عنوان دستور بزرگ(دستوران دستور) برگزیده شد.
دستور دکتر مانکجی دهالا نویسنده ای بود پُرکار که تالیفاتش بسیار و مطالب نوشته هایش پیوسته مورد نظر اندیشمندان زرتشتی و دانشمندان دیگر کشور های جهان قرار گرفته و می گیرد،بطوری که کتابهای ایشان بارها در هند و آمریکا تجدید چاپ گردیده است.به جرأت می توان گفت دستور دکتر دهالا تنها فرد زرتشتی در سراسر جهان است که آثار وی با گذشت سالیان دراز هنوز هم در ردیف گرانسنگ ترین منابع تدریس آکادمیک دین،جهان بینی و فلسفه ی زرتشتی است.از جمله مشهورترین آثار دستور دکتر دهالا می توان به:
_خداشناسی زرتشتی[Zoroastrian Theology]
_ جهانی هر روز رساتر(جهان کاوی ما)[our perfecting world]
_تمدن زرتشتی[Zoroastrian civilization]
_تاریخ زرتشتی گری[history of Zoroastrianism]
و چندین کتاب بسيار ارزشمند دیگر و البته صدها مقاله اشاره داشت.هر کدام از این آثار گنجینه ای ارزشمند و منحصر به فرد هستند که محتوای آنها معرف ژرفای اندیشه خالق این آثار می باشد.
دکتر علی اکبر جعفری که سالیان دراز افتخار شاگردی مُرشد بزرگ را داشته است در توصیف وی می نویسد:«ایشان کسی بودند که مرا بصورتی ژرف با زبان اوستایی و ادبیات پهلوی آشنا ساختند و مرا در نیل به شناخت گوهره راستین پیام زرتشت و دین بهی رهنمود کردند،آن پاکمردی که من همواره پیکره زرتشت را در چهره آرام و درخشنده اش می دیدم و هنگامی که سخن می گفت دُر می سفت،می اِنگاشتم که خود زرتشت با من هم سخن است،آنچه من از پیام اشو زرتشت دریافتم همان بود که آن پاکمرد راستین به من آموخت،بیشتر گفته های من سخنان اوست که در جامه ی نوین پیش آورده می شود.او مرا به دنیای مینوی زرتشت رهنمون کرد و بسیاری از گره های معنویت را برایم گشود...»
زنده یاد دستور رستم شهزادی،که محضر درس و سخنرانی های آن پیر طریقت را درک کرده بوده و از مترجمین آثار وی در ایران می باشد،پیرامون ایشان می نویسد:«دستور دکتر دهالا را باید یکی از بی باکترین اصلاح طلبان و رفورمیست های آیین زرتشتی و در واقع از احیاء کنندگان زرتشتیگری اصیل به شمار آورد که بواقع در این راه از طعن و لعن بسیاری از همکیشان متعصب و جاهل خود هیچگاه نترسید و در راه نشان دادن حقایق دین و آموزشهای واقعی اشو زرتشت به جهانیان تا آنجا که توان داشت کوشید.»
شادروان دستور فیروز آذرگشسب درباره ایشان می نویسد:«دستور دکتر مانکجی دهالا،پژوهشگری بود که هم در زبان و ادبیات باستانی و هم در گوهره باور های دینی و گاتها شناسی به درجه کمال رسیده بود.کلامی داشت اندیشه بر انگیز و بیدار گر...»
 
 
دستور دکتر مانکجی دهالا در فرازهایی از بیانات گوهربار خویش می فرماید:
*بدانید و آگاه باشید که انسان اندیشه را می آفریند و اندیشه انسان را.این اندیشه است که از ما انسان می سازد و حتی وجود ما را از انسان هم بالاتر می برد و باز همین اندیشه است که ما را به ورطه سقوط کشانیده و از جانوران زیانمند هم زیانمدتر می گرداند.یاران به گاتها بنگرید لطافت و روح پیام دلنشین اشوزرتشت در آن موج می زند و انسان متعالی می سازد و بنگرید به جهان طوفان زده امروز، که چگونه افکار مادیگرای راست و چپ،بشر را مسخ خود کرده اند و چه شتابان از روشنایی و معنویت خداوند دور می گردند...
*یک روحانی زرتشتی در اندیشه،گفتار و کردار به تقوی حقیقی دست می یابد.او کسی است که مأموریتش برای پیشرفت و ترقی جهان وابسته به فعالیت او در جامعه است. هدف او دفاع از خواست ها و مصائب و آلام افرادی در جامعه بشریت است که نصیب کمتری یافته اند.او باید بداند که پرستش خداوند و ستایش حق برای خشنودی و رضایت او نیست،که پروردگار نه احتیاج به نیاز و نماز آفریدگان دارد و نه معرفی و شناسایی خویش.مقصود و هدف دین پرورش انسان است،انسان عامل و فعال و مفید،انسان با فضیلت و سراسر معرفت،انسان مهربان و دلسوز و خردمند و آگاه این چیزی است که یک روحانی زرتشتی برای رسیدن به آن می بایست با تمام وجود کوشش کند...
*یاران آگاه باشید که این دین[=زرتشتی]تنها بوسیله حقایق ابدی خود زنده خواهد ماند نه به سبب عبادت های خشک و کورکورانه من و شما،این دین با اعتقاد به یگانه هستی بخش دانا،ایمان و پایداری در مثلث پندار نیک،گفتار نیک و کردار نیک،قانون تسلیم نشدنی اشا [=راستی و درستی]،پاداش و کیفر درونی(مینوی)،اشتیاق برای ترقی جهان به سوی تکامل،چیرگی ابدی نیکی بر بدی به کوشش انسان در سایه تجلی معنویت نور خداوندی پایدار خواهد ماند،اینها هستند پابرجا ترین و بزرگترین واقعیتهای زندگی که همیشه وجود خواهند داشت،و اینها هستند عناصر جاودانگی دین زرتشتی...
*ما همه چیز را درباره زندگانی محمد[ص] می دانیم و چیزهایی هم درباره زندگی گائوتاما بودا و عیسی مسیح می دانیم ولی راستش را بخواهید هیچ آگاهی از زندگی اشو زرتشت نداریم! ولی هیچ جای افسوس خوردن نیست.ما را کاری با نشست و برخاست،رفت و آمد،پیاده روی و سواره آیی،خواب و خوراک،پوشاک و خانه او نیست زیرا روش زندگی کردن روزانه هر کس و هر زمان از هم جداست و بسته به خود او و زمانش است.ما پیامش را می خواهیم که شاهکارش است و جاودانی است و دارای حقیقتهایی است که زمان و مکان نمی شناسد خوشبختانه آن پیام را از آغاز تا پایان در دست داریم،ما را پیام او بس است...
*آزادی و آزادگی،شعور و عقل بزرگترین و شریفترین نعمتهایی است که به بشر شخصیت انسانی داده و او را از حیوان متمایز می سازد این حقیقت درخشان در گاتها منعکس گردیده و اشو زرتشت آن را با کلامی رسا برای ما بیان داشته،ای مردم با گوشهای باز و از روی خرد و معرفت و با چشمهای روشن بین به این حقیقت بزرگ توجه کنید تا به چگونگی پرستش واقعی خداوند جان و خرد پی ببرید و به بارگاه فروغ و بهشت آرامش دست یابید.ای مردم از خواب غفلت بیدار شوید و نسیم دلپذیر انسانیت را احساس کنید و آهنگ دلنواز آزادگی را بشنوید تا به صفات کمالیه دست یافته خدایی شوید.تو ای انسان،آزاد آفریده شده ای تا در گزینش راه خویش نیز آزاد باشی.به اسلحه دانش و راستی و اندیشه نیک خود را بیارای تا درست و راست را برگزینی.نازندگی و نیستی در حماقت و نادانی است که به پیروزی زشتی و توسعه قدرت دروغ منش ستمگر انجامد.حیات و زندگانی واقعی در آزادی و آزادگی است که بر دانش و معرفت بنا شده.انسان آزاده و دانا زنده است و انسان نمایی که گرفتار تحمیق،تحمیل و اسیر زنجیر های جهل و فریب و زشتی و دروغ است از حیات واقعی محروم است،پس گوهر زشتی و دروغ،نازندگی به بار می آورد؛و گوهر پاکی،راستی و حیات.
خشنودی مزدا نیز در آن است که تو ای انسان به راستی و اشا بپیوندی و آزاد و آزاده در راه پاک و انسانی گام برداری.دیوسیرتان که حریت مردم را قربانی هوسهای زشت و پست خود می سازند دیوانند که بصورت انسانها بر مردمان حکومت می کنند.به قدرت منش نیک سلطه این اهریمنان را در هم شکن و دست آنها را از جامعه کوتاه کن و دروغ را به دستهای راستی سپار تا مردم بتوانند شکوفا شوند و حیات انسانی یافته،جهانی نو بسازند.آنها که با تعالیم دروغ جهان را تباه می کنند این سخنان به گوششان ناگوار است... برادران و خواهران،آنچه شما را گفتم چکیده پیامی بود که از هات 30 و 31 گاتها دریاف می شود،پیامی که برای آزادی و رستگاری بشر است و برای دانایی چنین ارج و قدری قائل است...
مرشد بزرگ،پیر طریقت،آن پاکمرد آزاده شمس العلما دستور دکتر مانکجی نوشیروانجی دهالا در 25 می 1956 میلادی در شهر کراچی پاکستان چشم از جهان فرو بست و به مینو جهان شتافت.از پیشگاه یکتا آفریدگار بی همتا برای روح بزرگ و پُرفتوح وی « وَهیشتم اَهوم اَشه اُنام رَاُچنگهم ویسپوخواتِرم» [بهشت روشن و سراسر شادی،جایگاه پرهیزکاران] آرزومندم.ایدون باد.


منبع: فصلی از کتاب چاپ نشده ای از نگارنده تحت عنوان «نگاهی نو به فرزانگان زرتشتی».