سرویس اندیشه- نگاهی به فلسفه جشن آبانگان
به مناسبت فرارسیدن ماه آبان و جشن آبانگان
دست تابستان از روی زمین کوتاهست / آب انگور بیارید که آبان ماهست
بمان پرهنگ: آبان (: «ارِدْوی سورَ اَنَهیتَه» = «آناهیتا») ایزدْبانوی ِ آبهای روی زمین و نگاهبان ِ پاكی و بی آلایشی در جهان ِهستی است.
آناهیتا در اسطوره های ایرانی، یكی از تابناكترین چهرهها و یكی از كارآمدترین نقشْوَرزان است و در اوستا، سرود بلند و زیبایی به نام آبانْیشت با خیالْ نقشهایی دل پذیر، ویژهی نیایش و ستایش اوست. «اَردوی سوره اَناهیتا Ardavi – Sura Anāhita»، بزرگترین ایزدبانوی اساتیری ایران است كه نام آن با «آب» و «آبادانی» همراه شده است. ایزدبانویی با ویژگیهای بسیار برجسته كه جایگاهی والا در آیینهای ایران باستان دارد و پیشینه ستایش او به روزگاران بسیار پیشین و حتا به پیش از زرتشت میرسد.
بخش بزرگی از یشتهای اوستا به نام «آبان یشت» (یشت پنجم) که یکی از باستانیترین ِیشتهاست به این ایزدبانو ویژه شده است. در این یشت، او زنی است جوان، خوشاندام، بلندبالا، زیباچهره، با بازوان سپید و اندامی برازنده، كمربند تنگ بر میان بسته، به جواهر آراسته، با گردنبندی زرین بر گردن، گوشواری چهارگوش در گوش، تاجی با سد ستاره هشتگوش بر سر، كفش هایی درخشان بر پا، با بالاپوشی زرین و پرچینی از پوست سگآبی. اَناهید گردونهای دارد با چهار اسب سفید، اسب های گردونه او ابر، باران، برف و تگرگ هستند.
ماه آبان از آن اوست و روز آبان ( دهم ماه در گاهشماری زرتشتی و چهارم آبان در گاهشماری کنونی) از ماه آبان جشن آبانگان برای او و در ستایش اش برگزار می شود.
در اوستا؛ «آبان» به چم «آب ها» و «هنگامه ی آب» و در سانسکریت «آپه» است. آب یکی از چهار آخشیچ سپندینه نزد ایرانیان باستان بوده و چون این ماه برابر با آغاز باریدن باران و فراوانی آب است؛ «آبان» نام گرفته است. آب همچون سه آخشیچ دیگر(باد=هوا و خاک و آتش) پاک بوده و در آیین اوستا آلودن آن گناه بزرگی است. ایرانیان باستان این چهار آخشیچ را که پایه زندگی ست را گرامی می داشتند و برای هر یک ایزد ویژه ای می گماردند.
هرودت تاریخ نویس یونانی در زمینه ی نگرش ایرانیان به آب می نویسد: «ایرانیان در میان آب ادرار نمی کنند، آب دهان نمی اندازند و آنچه ناپاک است را در آب نمی اندازند.»
«استرابون» جغرافیدان یونانی نیز آورده: «... ایرانیان در آب روان، خود را شستشو نمی دهند و در آن لاشه، مردار و آن چه که ناپاک است نمی اندازند ...»
آبانگان
آبان روز است و ماه آبان
خرم گردان به آب رز جان - مسعودسعد.
در «آبانْ یشت»، پنجمین یشت و از كهـنترین یشتهای اوستـا، بندهای 3- 6 آمده است:«... اوست بَرومندی كه در همه جا بلندْ آوازه است. اوست كه در بسیار فَرّه مَندی، هم اندازهِ همه ی ِ آبهای روی زمین است. اوست زورمندی كه از كوه ِ هُكَر به دریای ِ فراخْ كرت ریزد. من -- اهوره مَزدا -- او را به نیروی خویش، هستی بخشیدم تا خانه و روستا و شهر و كشور را بپرورم و پشتیبان و پناه بخش و نگاهبان باشم ...»
در گاهشماری زرتشتی دهمین روز از ماه آبان روز آبان است که در گاهشماری کنونی خورشیدی برابر است با چهارم آبان. و به شوند(:سبب) برابر شدن ماه و روز آبان جشن آبانگان است.
در گفته ای آمده: در این روز پس از جنگ های ایرانیان و تورانیان، افراسیاب تورانی دستور داد کاریزها و رودها را ویران کنند و «زو» پسر تهماسپ شاه پیشدادی دستور می دهد دوباره آن رودها را لایروبی و آباد کنند؛ به پاس این کار جشن آبانگان بر پا شد.
بنا به گفته ای دیگر؛ در این روز «زو» پور تهماسب از پیشدادیان به پادشاهی رسید و مردم را به کندن نهرها و کاریزها و بازسازی آنها فرمان داد. در این روز به هفت کشور زمین خبر رسید که فریدون، بیوراسب ( ضحاک ) را در بند کرده، خود به پادشاهی رسیده و از مردم خواسته که خانه و مان و زندگی خود را از آن خود کنند.
در برگردان فارسی آثارالباقیه اثر گرانسنگ ابوریحان بیرونی می خوانیم :«... آبان روز دهم آبان ماه است و آن را عید می دانند که به جهت همراه بودن دو نام، آبانگان می گویند. در این روز «زو»( Zoo ) پسر تهماسپ از سلسله پیشدادیان به شاهی رسید، مردم را به کندن قنات ها و نهرها و بازسازی آن ها فرمان داد، در این روز به کشورهای هفت گانه خبر رسید که فریدون ، بیوراسب (ضحاک - آژی دهاک) را اسیر کرده، خود به پادشاهی رسیده و به مردم دستور داده است که خانه و زندگی خود را دارا شوند...»
ایرانیان باستان همچون دیگر جشن ها در این روز به آتشکده ها می رفتند و پس از برگزاری آیین های شاد به کنار رودخانه ها و رودهای روان رفته و با خواندن «آب زور» و «آبان نیایش» که بخشی ازاوستا است اهورامزدا را برای داده هایش ستایش کرده و درخواست فراوانی آب و آبادانی می کردهاند.