خواندنی‌های تاریخ و فرهنگ ایران۲
دوشنبه 1٨/ شهریور/87

تصویری از بانک ملی

گروه تاریخ امرداد- این بخش «امرداد» شما را به میان رسانه ها می برد تا ببینید هر روز در روزنامه‌ها و مجله‌ها چه نوشته‌ها و گزارشاتی در زمینه‌ی تاریخ و فرهنگ ایران به چاپ رسیده است. شما می توانید این نوشته‌ها را گردآوری کرده و در پایان هر ماه شمار زیادی روزنگار خواندنی از تاریخ و فرهنگ ایران داشته باشید.
٨) مزدك و مانی و تاریخچه بانكداری در ایران
شماره 250-249 مجله پربار« اطلاعات سیاسی اقتصادی» منتشر شد. در این شماره دو نوشتار مهم و خواندنی به چاپ رسیده است. یكی به نام «نگاهی به پیشینه بانکداری در جهان و سهم ایرانیان» نوشته دکتر علی شرقی كه در بخش هایی از آن می خوانیم:
پول از شش سده پیش از میلاد در امپراتوری ایران معمول بوده است. حتا شواهدی از داد و ستد با پول در اوستا نیز وجود دارد و در فصل هفتم وندیداد، بندهای41 تا 43، نکاتی از چگونگی پرداخت مزد پزشکان و دامپزشکان دیده می شود. در اوستا به جای واژه پول و مسکوک، واژه «شئته» (shaeta) به کار رفته است....
داریوش بزرگ سومین پادشاه هخامنشی، برای نخستین بار بر آن شد که سکه ای ضرب کند که ارزش بین المللی داشته باشد و در همه سرزمین های زیر فرمانش و نزد همه اقوام متمدن در آن روزگار دارای اعتبار باشد. به همین منظور و به اصطلاح امروز برای مقبولیت و رواج جهانی آن، فرمان داد سکه از زر ناب ضرب کنند و آنرا به نام خود«دریکوس» خواند….
در ایران باستان، از دوران هخامنشیان ، نشانه هایی از نهادهایی که امروز بانک خوانده می شوند، در دست است. سازمان برادران «موراشوازنیپ پور» و بانک «اجی بی» از نخستین بانک هایی بود که در امپراتوری هخامنشیان بر پا شد. بر پایه متون تاریخی مربوط به دوران فرمانروایی داریوش یکم، «اجی بی» بانکی معتبر بوده است و در قراردادهای این بانک نشانه هایی از ارتباط آن با بخت النصر نیز که بر داریوش شوریده بود به چشم می خورد. از سوی دیگر، اسناد منتسب به اسیران یهودی در دوران بخت النصر سوم گویای آن است که برادران «موراشوازنیپ پور»، بانکداران نامدار ایران، چندی در بند او به سر می برده اند….
بیشتر اروپاییان « گوتمبرگ» را مبتکر چاپ می شناسند، در صورتی که هفت سده پیش از او، دست کم 10 مرکز چاپ اسکناس در ایران وجود داشته است. چین هم در این زمینه کشوری پیشتاز بوده است. از همین رو، صنعت چاپ را نیز باید از ابتکارات و اختراعات برجسته ایران و چین شمرد. جان وال، پژوهشگر آمریکایی که مدتی نیز در ایران به پژوهش پرداخته است در این باره می نویسد:«ایرانیان و چینی ها زمانی صنعت چاپ را ابداع و هنر چاپ کردن را معمول کردند که اروپا غرق در توحش بود.»...
دومین نوشتار: « جنبش های مانی و مزدك: ریشه ها، اندیشه ها و پیامدها» نام دارد و نوشته حنیف رضا گلزار است. در بخشی از این نوشتار آمده است:
به گواهی تاریخ، نخستین جنبش های فكری ایرانیان در برابر قدرت حاكم در دوران پادشاهی ساسانیان رخ داده است. به سخن دیگر، با اطمینان می توان گفت كه پیش از بنیانگذاری سلسله ساسانی، در هیچ جای تاریخ گزارشی كه بیانگر قیام های مردمی، درگیر شدن مردمان با حكومت و حتا دگراندیشی توده ها به معنای گسترده آن بوده باشد، ثبت نشده است....
نخستین جرقه های دگراندیشی و در پی آن جنبش های مردمی پس از پاگیری سلسه نیرومند ساسانی روی داد. دو قیام بزرگ كه فرزندان ساسان در چهار سده فرمانروایی مقتدرانه خود با آن دست و پنجه نرم كردند، یكی قیام مانی (در نیمه سده دوم پس از میلاد)، و دیگری قیام مزدك( در نیمه سده پنجم پس از میلاد) بود...
هم مانی و هم دشمنان او به نظام طبقاتی باور داشتند، با این تفاوت كه نظام طبقاتی ساسانی بر ثروت و استعدادهای ذاتی و دانش افراد استوار بوده است، ولی مانی می خوایسته «قدرت تحمل مصائب» را معیار جداسازی طبقات از یكدیگر قرار دهد....
جنبش های مانی و مزدك، با همه كژی ها و كاستی ها، چون نخستین جنبشهای فكری ایرانیان در تاریخ شمرده می شود، دارای اهمیت و در خور برسیای بیشتر و ژرفتر است. در واقع آیین های مانی و مزدك نخستین نحله های فكری بودند كه در برخورد با قدرت حاكم «نه» گفتند و البته تاوان آنرا هم پرداختند. ولی حتا سخت ترین سركوب‌ها نیز نتوانست آتش این دو اندیشه را خاموش كند....
پیشنهاد می كنم این دو نوشته خواندنی را از اینجا دانلود كرده سفارشی بخوانید.
٩) ثبت گرمترین نقطه جهان در كرمان‌
دمای 63 درجه سانتیگراد در منطقه «گندم بریان» شهداد كرمان توسط یك گروه مستندساز به سرپرستی «محمدعلی ایلانلو» ثبت شد. بعدازظهر چهارشنبه ٦/٦/٨٧ این گروه مستندساز با ثبت تصویر و دما در تپه گندم بریان، این نقطه را گرمترین نقطه در كره زمین اعلام كرد. رییس موسسه طبیعت‌گردی ایران به خبرنگار ایرنا گفت: در صورت انجام اندازه‌گیری دما در تیرماه، این میزان به 70 درجه سانتیگراد هم می‌رسید. همزمان با ثبت دما در گندم‌بریان، یك تیم كوهنوردی به ارتفاعات 3900 متری كوه جفتان صعود كردند. این گروه با تلفن ماهواره‌ای همزمان دمای ارتفاعات كوه جفتان را 9 درجه سانتیگراد اعلام كردند.‌
كوه جفتان در 60 كیلومتری غرب شهداد قرار دارد و فاصله زمینی این كوه تا گندم بریان 140 كیلومتر است.
برگرفته از اعتماد در   چهارشنبه 6 شهریور 1387
١٠) شهنامه چه می‌گفت
روزهای چهارشنبه روزنامه اطلاعات رویه ای دارد به نام «ایرانشناسی». در شماره 24274 روزنامه چهارشنبه 6 شهریور 1387 شعر «شهنامه چه می‌گفت» از فریدون مشیری به چاپ رسیده:
این دفتر دانایی، این طرفه‌ رهاورد، / الهام خدایی است كه فردوسی توسی
از جان و دل آن را بپذیرفت، / با جان و دل خویش بیامیخت
بیاراست، بپرورد
...
سی‌سال، برای چه، برای كه، سروده ست؟/ می‌دید وطن را كه سراپا همه درد است
می‌دید كه خود در رگ مردم/ افسرده و سرد است‌
بیگناه نشسته است بر اورنگ / وز ریشه دگرگون شده فرهنگ
می‌گفت كه هنگام نبرد است! / با تیغ سخن روی به آن میزان آورد
...
شهنامه به ایران و به ایرانی می‌گفت : / یك روز شما در تن‌تان گوهر جان بود
در خون شما گرمی ‌شور و هیجان بود / و آن پرچمتان؛ رایت مهر و خرد و داد ‌
افراشته بربام جهان بود!
همه شعر را از اطلاعات در چهارشنبه 6 شهریور 1387 بخوانید.
١١) خیمه شب بازی و پیشینه ی آن
نوشته بلند و پژوهشگرانه ای ست از پیرایه یغمایی. در بخشی از این نوشته آمده است: ... در قرن هفتم هم عطا ملک جوینی( وفات ۶۸۰ ) در کتاب خود «تاریخ جهانگشا» که تاریخ مغولان است، گزارشی از خیمه شب بازی در روزگار اوکتای قاآن به شرح زیر به دست می دهد: « روزی خیمه شب بازان از ختا ( ختا شهری میان ترکستان و چین قدیم ) آمده بودند و عروسک های ختایی عجیب و غریبی با خود آورده بودند که ما هرگز ندیده بودیم و به خیمه شب بازی پرداختند و در این هنگام عروسکی را که شکل پیرمردی با ریش سفید بود، از صندوق بیرون آورده و به صورت اسیر به نمایش در آوردند. اوکتای قاآن پرسید این صورت ِ کیست؟ گفتند صورت مسلمانی است یاغی که به دست لشکریان اسیر آمده است. اوکتای قاآن بی درنگ فرمود که بازی را متوقف بدارند.»
در زمان صفویه « ژان شاردن»  در سفرنامه ی خود به اجرای نمایش عروسکی «سلطان سلیم» پادشاه عثمانی، در میدان نقش جهان اصفهان اشاره می کند که در حدود هشتاد عروسک بازیگر داشته و بازی ساعت ها به درازا کشیده. او همچنین اضافه می کند که خیمه شب بازان ایرانی بهیچوجه گدایی نمی کنند، بلکه در حضور جمع به نمایش می پردازند و هر کس که بخواهد به میل دل خود به آنها پولی می دهد.
در دوره ی قاجار هم میرزا حسینعلی نوری ملقب به بهاءالله که از وزیر زادگان ایران بوده و به دلیل ادعاهای مذهبی اش به حبس و تبعید گرفتار آمد (میرزا حسینعلی نوری، متولد سال ۱۸۱۷ میلادی، فرزند میرزا عباس نوری وزیر معارف)، در زمینه نمایش «سلطان سلیم» گزارش کاملی در« لوح رئیس» دارد که خطاب به سلطان عبدالعزیز عثمانی نوشته شده . وی در این گزارش می نویسد : « وقتی هنوز کودک بودم، برادر بزرگم همسری انتخاب کرد و چنانکه رسم آن زمان است چند شبانه روز در خانه ی ما جشن و سرور بر پا بود. آخرین روز جشن که مهم ترین روز نیز بود، پدرم یادآور شد که امروز خیمه شب بازی اجرا خواهد شد. در آن روز بزرگان و اعیان و اشراف بسیار آمدند و من نیز به یکی از غرفه ها رفته و به تماشا مشغول شدم.
همه این نوشته خواندنی و جالب را از اینجا در پنجشنبه ۷ شهریور ۱۳۸۷ بخوانید.
١٢) نظرات بسیار مهم و موثر پروفسور «هانری ماسه» درباره ایرانیان
چکیده سخنرانی پروفسور «هانری ماسه» شرق شناس بنام فرانسوی در پاریس درباره ایران و ایرانیان که 31 آگوست 1930 و هفته یکم سپتامبر آن سال در نشریات انتشار یافته بود از این قرار است؛ ایران امروز تنها بخشی از ایران زمین است و تاجیکان، بلوچ ها، پشتون ها (پاتان ها)، کردها، کشمیری ها و بسیاری از ساکنان قفقاز و روسیه جنوبی که در خارج از مرزهای امروز ایران قرار گرفته اند ایرانی تبار هستند و همه آنان آرین و از خویشاوندان اقوام اروپایی اند. مشکل ایران این بوده است که بر سر چهارراه مهاجرت ها قرار گرفته و از نیمه قرن هفتم تا پانزدهم میلادی (از پایان کار ساسانیان تا صفویه) گرفتار اختلاط نژادی شده ولی ایرانیان با خصلت های ویژه یی که دارند همه مهاجران را در خود ذوب و حل کرده و زبان و فرهنگ ایرانی تا به امروز محفوظ مانده است. زبان های آلتائیک با سلجوقیان در قرن یازدهم میلادی و بعداً مغولان وارد ایران شده است. ایرانیان در برابر حمله اسکندر ایستادگی یکپارچه نکردند زیرا دولت های هخامنشی و ساسانی در دهه های آخر کار خود گرفتار سوءمدیریت، اختلاف و نبرد شاهزادگان و بزرگان برسر قدرت و فساد اداری و تبعیض شده و مردم از آن وضعیت و افزایش روزافزون فاصله طبقاتی حاصله از آن خرسند نبودند و در جست وجو و خواهان «تغییر وضعیت» بودند. خلفای عباسی را ایرانیان روی کار آوردند و همیشه تحت نفوذ فرهنگی و اداری ایرانیان بودند. مهاجمان برخاسته از دشت گبی و اطراف آن، تنها در زمان «فاتح اول» بر ایران حکومت کردند و از زمان جانشین فاتح (حکمران دوم)، حکومت عملاً دوباره در دست ایرانیان قرارگرفت و ایرانیان از این اقوام خشن، شاعر و هنرمند ساختند. مشکلات ایرانیان از زمانی آغاز شد که دولت عثمانی قدرت گرفت و اروپا را تهدید کرد و اروپاییان برای به زنجیر کردن آن دولت، با نظر توسل متوجه ایران شدند و با چشیدن طعم استعمار مشرق زمین به تدریج به مداخله و بسط نفوذ پرداختند. سیاست قدرت های اروپایی وقت و به ویژه در دوران قاجاریه ایجاب می کرد دولتمردانی در ایران برسر کار باشند که شایستگی نداشته، احساس وطندوستی و مردم خواهی آنان ضعیف باشد و نیز نفوذپذیر باشند. دودمان صفویه را گرجستانی هایی که با چاپلوسی وارد دربار اصفهان شده و به مقام رسیده بودند به اضمحلال کشانیدند. بیشتر آنان از بستگان بانوان درباری بودند. در تمامی دوران قرون وسطی، با وجود تضعیف اقتدار حکومتی، درخشش ادبیات، دانش و هنر ایرانی نشان می دهد استعداد و ذوق و وسعت اندیشه ایرانیان به قوت خود باقی مانده و برای پیشرفت هرچه بیشتر نیاز به وحدت فرهنگی اقوام ایرانی و تقویت و تشویق این استعداد را دارند.
برگرفته از اعتماد: یكشنبه ١٧ شهریور ٨٧ 
١٣) افزایش 57 درصدی ازدواج زنان با مردان 20 سال کوچک تر، در بهار امسال
بر اساس آخرین آمار رسمی سازمان ثبت احوال کشور، تعداد ازدواج زنان با مردان بیش از 20 سال کوچک تر از خود، به میزان 57/57 در صد نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش یافته است. در سه ماهه اول امسال، 208 زن با مردان بیش از 20 سال کوچک تر از خود ازدواج کرده اند که این میزان در مدت مشابه سال گذشته 132 مورد بوده است.
نیره توکلی جامعه شناس و استاد دانشگاه، در تحلیل افزایش آمار ازدواج مردان با زنانی 20 سال بزرگ تر از خود می گوید؛ «هرچند یکی از دلایل این است که زنان دارای سن بالاتر نسبت به پسران جوان، امکانات بیشتری دارند ولی دلیل مهم تر، وضعیت نابهنجار و بی سامان جوانان ایرانی است که با مشکلات بی شماری مواجه هستند. یکی از این مشکلات، بحث سربازی پسران است که برخی از پسران برای گریز از خدمت سربازی، تا سنین 40 سالگی از کار رسمی و درآمد ثابت محروم می مانند. از سوی دیگر به دلیل گرایش و حرکت بازار به سمت دلالی و نبود آینده یی برای تولید، وضعیت اشتغال و کاریابی برای جوانان نگران کننده است. یکی دیگر از دلایل، محدودیت های موجود در فضای اجتماعی است. ما اکنون شاهد فضای سردی هستیم که دوباره موج گسترده مهاجرت را به دنبال داشته است.»
این استاد دانشگاه، این ازدواج ها را پدیده یی واحد با دو تبلور و دو نمود می داند که هم در مورد پسران جوان دیده می شود و هم دختران جوان؛ «هر دو جنس، به دلیل ناامنی، نبود اشتغال مناسب و بازار کار ناسالم ناچارند به موارد دیگری متکی باشند که ازدواج با مردان و زنان دارای سن بالا، یکی از این اتکاها برای دختران و پسران جوان است. ازدواج دختران با مردان سن بالا از سال ها قبل شروع شده است و دختران جوان برای رسیدن به امنیت و رفاه، حاضرند پای سفره عقد با مردان پولدار بسیار بزرگ تر از خود بنشینند که حالا این وضعیت برای مردان جوان هم به وجود آمده است. پس ازدواج مردان با زنان سن بالا ادامه همان روند ازدواج زنان جوان با مردان سن بالا است.»همان طور که آخرین آمار سازمان ثبت احوال نشان می دهد ازدواج مردان با زنان 20 سال کوچک تر از خود در حال افزایش است، به طوری که در بهار سال گذشته 2943 فقره ازدواج از این دست در کشور ثبت شده که این رقم در سه ماهه اول امسال به 3019 فقره رسیده است.
همه این گزارش كارشناسانه را از اینجا بخوانید.
١٤) آقای رییس جمهور عذر ما را بپذیرید!
چندی پیش رییس جمهور از خبرنگاران خواسته تا مناطق و جاذبه های گردشگری ایران را معرفی کنند. این درخواست رئیس جمهور شاید آرزوی قلبی بسیاری از خبرنگاران و فعالان گردشگری و محیط زیست باشد، اما ضعف های بزرگی در جامعه وجود دارد که کمتر خبرنگار آگاهی را راضی به افشای مناطق بکر و زیبای طبیعت می کند.امروزه دیگر همه می دانند که در شرق تهران منطقه یی به نام تنگه واشی وجود دارد؛ تفرجگاهی منحصر به فرد که برای بازدید و گردش در آن نیاز است بیش از 30دقیقه بین دو دیواره سنگی و از میان رودخانه پیاده روی کرد تا به دشتی وسیع رسید. پس از آن هم تنگه یی دیگر و اصطلاحاً «آب پیمایی» دیگر و در نهایت آبشار.آنها که تنگه واشی را در دهه هفتاد دیده بودند، هیچ گاه خاطره دشت گلپر را فراموش نخواهند کرد. نگارنده که در آن سال ها، نوجوانی کم سن وسال بودم، به خاطر دارم بوته های گلپر در دشت مابین دو تنگه آنقدر بلند و انبوه بودند که گردشگران را مبهوت زیبایی خود می کردند. حتی تا چند روز پس از سفر به تنگه واشی، التهاب ناشی از حساسیت به گلپر روی پوست بدنم وجود داشت. گذشته از آن زیر بوته های گلپر، موش های سیاهرنگی زندگی می کردند که شگردشان برای فرار از دست مزاحمان، «موش مردگی» بود، وقتی به آنها نزدیک می شدید، چنان وانمود به مردن می کردند که انگار هیچ وقت زنده نبوده اند و کافی بود چند قدم دور شوید تا پا به فرار بگذارند.این تصاویر تا چند سال در ذهنم حک شده بود تا اینکه پس از شش سال دوباره سری به آنجا زدم، اما دیگر نه گلپری بود و نه موشی. به جای این مواهب طبیعی، زباله بود و قهوه خانه و قلیان. به همین سادگی تنگه واشی قربانی جاه طلبی یک آژانس گردشگری شد؛ آژانسی که برای رو کردن برگ برنده و پیشی گرفتن از رقبا، طبیعت بکر فیروزکوه را با درآمد میلیونی تاخت زد. از این موارد کم نیستند. کافی است فقط یک بار از 30 کیلومتری چالوس و از مرزن آباد به سمت غرب بپیچید و به طرف کلاردشت برانید تا خودتان عمق فاجعه را ببینید. ویلاهایی که مثل قارچ های رنگارنگ سمی در زمین های جنگلی پاکتراشی شده روییده اند تا صاحبانشان هفته یی یک بار در سال بیایند و به یاد جنگلی که بود، در ویلایشان بنشینند و نفسی تازه کنند،حقیقت این است که در جامعه ما، تفرجگاه یعنی محلی که قبلاً زیبا بوده و حالا تخریب شده و اکوتوریسم یعنی ورود قهوه خانه و جیپ و آلودگی به طبیعت بکر.آقای رئیس جمهور، معذوریت ما را بپذیرید، در جامعه یی که معرفی یک منطقه طبیعی به عنوان قطب توریستی برابر با تهدید آن است، چگونه می توانیم گوشه های دنج طبیعت را معرفی کنیم؟ چگونه می توانیم عرصه یی طبیعی را که پس از گذشت میلیون ها سال شکل گرفته محکوم به نابودی کنیم. اجازه بدهید همین مختصر نقاط بکر هم ناشناخته باقی بمانند، بلکه آیندگان لذت آنها را ببرند. هرچند کودکانی که درباره حفظ طبیعت و بهره برداری پایدار از آن هیچ نمی دانند، جانشینان برحق نسل تخریب گر ما خواهند بود.
برگرفته از اعتماد
گزیده روز تارنما:
سرویس خواندنی‌ها- خواندنیهای تاریخ و فرهنگ ایران1
گزارش تصویری: پانزدهمین همایش سراسری مانتره برگزار شد