"سده" تنها ويژه‌ي زرتشتيان نيست
برگزاري سده در پهنه‌ی ایران‌زمین

خسرو شهمردان: سده، اين جشن نياكاني جشني نيست كه امروزه پس از گذشت هزاران سال، زرتشتيان،‌تنها برپا دارنده‌هاي آن باشند اين جشن را هنوز هم در جاي‌جاي ايران، اقوام گوناگون ايراني برگزار مي‌كنند.
ابوریحان بیرونی در «آثار الباقیه» آورده است که اهل کرج، شب سده را «گزنه» می‌نامیدند و این از آن روی بوده که سرما در آن هنگام، سرد و گزنده است.
در ناحیه‌ی «رواندوز» کردستان، از شب چله‌ی کوچک که همزمان با جشن سده است، هر چهارشنبه تا هنگام برپایی چهارشنبه‌سوری، آتش افروزی می‌کنند. در «شبستر» تا یک سده‌ی پیش، رسم بود که پنجاه روز مانده به نوروز، هر شب چهارشنبه تا چهارشنبه‌سوری آتش به پا می‌کردند و آن را «ندارَ»(:nadara) می‌خواندند. تا چندین دهه پیش از این نیز در روستای «خور»(:مرکز بخش جندق و بیابانک از کویر مرکزی ایران) جشن سده روایی داشته است.
جشن سده را در خراسان «سَرِه»، در دلیجان «هله‌هله»، در اراک «جشن چوپانان»، در خمین «کُرده»، در بدخشان تاجیکستان «خِرپچار» نامیده‌اند.
جشن سده در میان برخی عشایر ساکن در رشته کوه‌های زاگرس و نیز برخی روستانشینان خراسان، همچون مردمان روستای «آزادوَر»(:جنوب خاوری جاجرم) و روستاهای گستره‌‌ی «دشت جوین» هنوز هم با شور و حرارت برگزار می‌شود. می‌گویند که در برخی روستاهای کردنشین پیرامون سلیمانیه در عراق و نیز در بخش‌هایی از افغانستان هنوز هم سده، برگزار می‌شود.