واکاوی واژه‌ی «سَده»

فريد شوليزادهفرید شولیزاده: واژه‌ی «سَده»، واژه‌ای است مرکب که از دو بخش «سد»(:صد) و «هـ» ساخته شده است. بخش نخست این واژه در «اوستا» به گونه‌ی «سَتَ»(:sata) و در زبان سانسکریت «سَتا» است که بازگو کننده‌ی شماره دو پنجاه است. بخش دوم واژه‌ی سده، «هـ»، پسوند نسبت است که در پارسی باستان(:فُرس) به گونه‌ی «اَکَ»(:aka) و در زبان پهلوی به گونه‌ی «اک»(:ak) یا «اگ»(:ag) دیده می‌شود. بهره‌گیری از این پسوند تخصیص، تنها ویژه‌ي واژه‌ی سده نیست و برای متمایز کردن واژگان نوعی از جنس است، همچون واژه‌های دندانه و دندان، چشمه و چشم، زبانه و زبان، پایه و پای، گوشه و گوش، دسته و دست، ناخنه و ناخن، تنه و تن، پشته و پشت و...
در واژگانی چون سیمینه، چوبینه، آوازه، چهله، دهه، هفته، بنفشه، سبزه، سیاهه، سپیده، زرده، نشانه، کرانه، میانه و... نیز همچون واژه‌ی «سَده»، «هـ» به سبب و حرکت پیشین خویش هرنوعی را از جنس خویش فصل می‌کند. از نمونه‌هایی که آورده شد، نیک پیداست که بهره‌گیری از پسوند «هـ» برای ویژه نشان دادن یک شماره(:عدد) است، چنان‌که واژه‌ی «پنجه»(:پنج روز پایان سال در گاه ‌نمای زرتشتی) نمایانگر صورتی ویژه از شماره‌ی پنج است. چنین است واژه‌ی «هفته» و نیز واژه‌ی «چله» که مراد از آن روزی از سال است.
از آنچه سخن رفت روشن است که واژه‌ی «سده» منسوب به شماره‌ی 100، اما به گونه‌ی ویژه است و آن صدمین روز از زمستان رایج در ایران باستان است. در ایران باستان سال به دو بخش تابستان بزرگ هفت ماهه(:هَمَه Hama) و زمستان بزرگ پنج ماهه(:زَیَنَه Zayana) بخش می‌شد. زمستان از آبان آغاز می‌گردید و صد روز پس از آغاز آن(آبان- آذر- دی و ده روز از بهمن) در روز مهرایزد از بهمن‌ماه، جشن سَده را برگزار می‌کردند. واژه‌ی «سَده» اشاره به این صدمین روز زمستان باستانی دارد.