كتاب شناخت-قانون مدني زرتشتيان در زمان ساسانيان
فريد شوليزاده: كتاب«ماتيكان هزارداتستان» يا هزار ماده از قوانين مدني، از جمله نسك پهلوي بهيادگار مانده از دورهي ساساني است.
اين متن پهلوي بيهمتا تنها كتاب حقوقي است كه از عهد ساسانيان بهجاي مانده.اين دستنويس بيگمان در زمان خسرو دوم، نامور به خسرو پرويز نوشته شده است.
بنمايه اين كتاب بيشتر پيرامون قوانين مدني، خانوادگي، تعهدات قراردادي مانند ازدواج، طلاق، اجاره و غيره مي پردازد.نوشتههاي اين كتاب نشان دهنده سامان اجتماعي دوره ساساني است.
اين اثر ارزشمند نخستين بار به سال ١٩٣٦م در هند با كوشش اوستاشناس نامآور پارسي، شادروان دستور دكتر «سهرابجي جمشيدجي بُلسارا» آراستاري، آوانويسي و به همراه برگردان انگليسي متن به چاپ رسيد.
اين كتاب نخستينبار در ايران بهسال ١٣٢٨ باهمت زندهياد دستور رستم شهزادي از زبان پهلوي به پارسي روان ترجمه شد.دستور شهزادي در ديباچه كتاب مينويسد:
«از پروردگار يكتا خواستارم كه مرا در اين كار مهم و سودمند ياري فرمايد تا بتوانم چنانچه بايد حقايق تاريخي و حقوقي نياكان ارجمند و بافرهنگ خود را بدون دخالت تعصبات ملي و ميهني و مذهبي به اهل فضل و دانش نشان داده و قوانين و سنن و آداب ديني و اجتماعي ايرانيان باستان را چنانچه بوده در مد نظر حقوق دانان ايران امروز قرار دهم.»
ترجمه نخستين اين كتاب كه پاياننامه دستور شهزادي در رشته كارشناسي حقوق است،در تيراژي محدود بهچاپ رسيد و البته ساليان درازي است كه ناياب است. اكنون پس از سالها بهكوشش انتشارات فروهر، اين اثر ارزشمند در شمارگان ٢٠٠٠ نسخه، در ١٣٠رويه با قطع رقعي و با قيمت ١٥٠٠ تومان چاپ در دسترس دوستداران پژوهش هاي دين و فرهنگ ايراني قرار گرفته است.